Qazaqstanğa alğaş kelgende ūlttyq tağamnan däm tatyp, sarqyt pen körımdık alğan korei qyzy bügınde özın «Bain» dep tanystyrady. Qazaqşa erkın söileidı, qazaqtyñ mädenietı men bolmysyna erekşe qūrmetpen qaraidy. Ol - Koreidağy Hanguk şet tılder universitetınde qazaq tılın tañdağan alğaşqy studentterdıñ bırı Chu İong-Min. Tört jyl boiy tıl men dästürdı oqyp, keiın Astanağa kelıp doktoranturany tämamdağan. Qazır Koreida qazaq mädenietın zerttep, ekı el arasyndağy ruhani bailanysty nyğaityp jür. Chu İong-Min hanym El.k zinternet portalyna sūhbat berıp, ekı el arasyndağy köşı-qon mäselesı turaly aityp berdı.
- Qūrmettı Chu İong-Min hanym, sūhbat beruge kelısım bergenıñız üşın alğysymdy bıldıremın. Aldymen, oqyrmandarymyzğa özıñız turaly qysqaşa tanystyryp ötseñız.
Chu İong-Min: Qūrmettı Qazaqstandağy dostarym jäne oqyrmandar,sälemetsız be! Menıñ aty-jönım Chu İong-Min, qazaqşa atym – Bain. Men Astanada doktoranturany bıtırıp, qazır Koreidağy Hankuk şet tılderı universitetınde Ortalyq Azii boiynşa studentterge sabaq berıp jürmın. Bır jağynan men Qazaqstandy zertteitın mamanmyn, tağy bır jağynan Qazaqstannyñ ülken janküierımın.
- Sızdıñ doktoranturany Astanada Eurazii ūlttyq universitetınde oqyğanyñyzdy bılemız. Qazaqstanda oqyğan sol kezeñ Sızdıñ ğylymi bağytyñyzğa qalai äser ettı?
Chu İong-Min: Būryn Koreida jürgızılgen Qazaqstanğa qatysty zertteulerdıñ köpşılıgı keñestık nemese reseilık közqaras negızınde jürgızılgenı belgılı. Köptegen zertteuşıler öz jūmystarynda orys tılın qoldandy. Men de Koreida sol zertteuler arqyly Qazaqstan turaly oqydym. Ärine, osy zertteulerde qūndy közqarastar men mol aqparat bar. Bıraq, Qazaqstan ışındegı jergılıktı közqaras jetkılıktı därejede emes dep oiladym. Öitkenı olardyñ köbısı Reseiden şyqqan aqparattardan negızdelgen. Sondyqtan men Qazaqstandy orys tılı nemese reseilık derekközder arqyly emes, qazaq tılı arqyly - iğni, qazaqtyñ öz közımen köruge talpynyp, sondai bağytta zertteu jürgızuge tyrystym. Astanadağy oqu men ömır sūru täjıribem mağan täuelsız Qazaqstannyñ bolmysyn tereñırek tüsınuge zor mümkındık berdı. Qazır de qazaqstandyq azamattardyñ oiyn, pıkırlerın köbırek tyñdağym keledı.
- Nelıkten däl qazaq ūlty men Ortalyq Azii migrasiisyn zertteu Sızdıñ basty ğylymi nysanañyzğa ainaldy? Būl tañdau jeke qyzyğuşylyqqa negızdeldı me, älde ğylymi qajettılıkke me?
Chu İong-Min: Men aimaqtyq zertteulermen ainalysatyn mamanmyn. Menıñ oiymşa, aimaqtanu degen - basqa öñırlermen nemese eldermen jaqyndasu joldaryn ızdeitın ğylym. Sondyqtan ol dästürlı ğylymdarğa qarağanda, täjıribelık sipaty basym ğylym dep esepteimın. Mağan osy jağy ūnaidy.
Menıñ zertteuımnıñ basty maqsaty – ekı eldıñ bır-bırıne jaqyndasu joldaryn tabu. Osy maqsatqa jetu üşın bırınşı qazaq tılın oqydym, jäne özım Qazaqstanda tūryp jergılıktı halyqpen jaqyn aralastym. Endı men Korei jağynan qarap ekı el arasynda bolyp jatqan üderısterdı dūrys tüsınuı qajet dep oiladym. Sol sebeptı men osy taqyrypqa bailanysty maqalany jaza bastadym.
- Qazaqstan turaly alğaşqy äserıñız qandai boldy? Qai öñırde tūrdyñyz, qandai adamdarmen aralastyñyz? Būl täjıribe sızge ne berdı?
Chu İong-Min: Men 2007 jyly bır jyl boiy akademiilyq ūtqyrlyq bağdarlamasymen student kezımde Almatyda tūrdym. Keiın doktoranturada oqyp jürgenımde Astanada tūrdym. Ekı qalany da jaqsy köremın, bıraq Astanada ūzaq tūrğandyqtan ba, būl qala mağan köbırek ūnaidy. Astananyñ qysy öte-öte-öte suyq bolsa da, jüregı jyly ūstazdar men dostarym köp bolğandyqtan ädemı qala dep oilaimyn. Astanada tūrğan kezımde men jiı qonaqqa baryp et jep, qara şai ışken edım. Toidan keiın mağan ärdaiym «sarqyt» berıletın, al diplom alğanymda «körımdık» te aldym. Men Qazaqstandağy kärıstermen (koresaram) de jiı kezdeskenmın, äsırese äjeler mağan öte qamqor boldy. Sondyqtan Astanada jürgende köp salmaq qosyp aldym. Menıñşe, osynyñ bärı mahabbattyñ arqasy. Osyndai ainalamdağy adamdardyñ qamqorlyğy men mahabbatynyñ arqasynda men oquymdy sättı aiqtai aldym. Qazaqstandağy dostarym körsetken jyly qonaqjailylyğy menıñ jüregımde älı künge deiın saqtalyp keledı.
- Sızdıñ Qazaqstan turaly türlı zertteuler jürgızetınıñızdı bılemız. Onyñ ışınde qazaqstandyq migranttardyñ Oñtüstık Koreiğa köşu sebepterı turaly jazylğan maqalañyzbentanysyp şyqtym. Osy sūhbattağy sūraqtarymnyñ basym bölıgı köşı-qon mäselesıne qatysty bolmaq. Soñğy jyldary Oñtüstık Koreidağy Orta Azii elderınen, onyñ ışınde qazaqstandyq migranttardyñ sany artty. Būl ürdıstı Sız qandai qūrylymdyq nemese mädeni faktorlarmen bailanystyrar edıñız?
Chu İong-Min: Köptegen faktorlardyñ özara yqpaldasuy osyndai qūbylystyñ paida boluyna sebep bolğan. Men būl faktorlardy köşı-qon jüiesı teoriisyna (Migration Systems Theory) süiene otyryp 'makro', 'mikro' jäne 'mezo' deñgeilerge bölıp taldadym.
Bırınşıden, makrodeñgeidegı faktorlarğa mynalardy jatqyzuğa bolady: Bırınşı - diplomatiilyq qatynastar men institusionaldyq özgerıster. Ekınşı - demografiilyq jäne önerkäsıptık qūrylymnyñ özara tolyqtyruy.
Oñtüstık Korei men Qazaqstan 1992 jyly diplomatiilyq qatynas ornatqannan berı naryqtyq ekonomika, idrolyq qarudan bas tartu, jäne korei diasporasynyñ boluy siiqty ortaq qūndylyqtar negızınde dostyq qarym-qatynasty saqtap keledı. 2009 jyly ekı eldıñ bailanysy strategiilyq ärıptestık deñgeige jettı. Al 2014 jyly vizasyz rejim engızılıp, qos eldıñ azamattaryna erkın qatynas jasauğa mümkındık tudy.
Odan bölek, Oñtüstık Koreida 2025 jyldan bastap 65 jastan asqan halyqtyñ ülesı 20%-dan asatyn superqartau kezeñıne (Super-aged Society) kırse, Qazaqstanda 16–62 jas aralyğyndağy eñbekke qabılettı halyq el halqynyñ 57,5%-yn qūraidy. Koreida jūmys küşı jetıspeidı, al Qazaqstanda jūmys oryndary tapşy. Sonymen qatar, Korei öndırıstık ekonomikağa, al Qazaqstan resurstyq ekonomikağa süienedı. Iğni, demografiilyq jäne ekonomikalyq qūrylym jağynan bırın-bırı tolyqtyratyn jağdai qalyptasqan.
Mikrodeñgeidegı faktorlarğa keletın bolsaq, olarğa bırınşıden korei diasporasy (Koresaram), ekınşıden, korei tolqyny (Hallyu), jäne üşınşıden, onlain men offlainda qalyptasqan koreige qatysty qauymdastyqtardy (community) jatqyzuğa bolady. Korei diasporasy (Koresaram) – Qazaqstan halqy üşın Koreiny tanudyñ bırınşı terezesı dep sanauğa bolady. Olardyñ jaqsy imidjınıñ arqasynda Korei jaily jağymdy közqaras qalyptasty. Sosyn 2000-jyldardan keiın bastalğan K-pop pen Korei tolqyny da Qazaqstanda Koreiğa degen qyzyğuşylyqty arttyrğan mañyzdy faktorlardyñ bırı.
Sonymen qosa, būryn adamdar Korei turaly aqparatty tuystary nemese auyldastarynan alsa, qazır internettıñ damuyna bailanysty köptegen onlain qauymdastyqtar paida boldy. Endı kez kelgen adam Koreiğa qalai baruğa bolatyny, qai jerde tūru yñğaily ekenı turaly aqparatty oñai taba alady, būl köşı-qon üderısın jedeldettı.
Mezodeñgeidegı faktor retınde köşı-qon brokerlerın atauğa bolady. Būrynğyğa qarağanda qazır Koreiğa barğysy keletınder köbeiıp jatqandyqtan, mūndai qyzmetter qysqa uaqytta paida boldy. Būl da jaña migranttar sanynyñ artuyna äser etude.
- Sızdıñ maqalañyzda keltırılgen derekterge süiensek, qazaqstandyqtar arasynda zañsyz köşı-qon men bosqyn märtebesın aluğa tyrysatyndar da az emes. Būl qūbylystyñ äleumettık-psihologiilyq nemese jüielık sebepterı qandai dep oilaisyz?
Chu İong-Min: Basqa elge köşu - nağyz belgısızdık. Sondyqtan adamdar neğūrlym senımdı, basqalar körsetken joldardy ızdei bastaidy, sol sebeptı Koreinyñ bosqyndar jüiesın paidalanady nemese keibıreuler siiqty zañsyz bolyp qala beredı. Jäne däl osy salany jaqsy bıletın arnaiy brokerler de bar. Koreida bosqyn retınde tanylu deñgeiı bar bolğany 2.7%, būl öte tömen körsetkış. Qazaqstan azamattarynyñ bosqyn märtebesın aluy öte qiyn. Soğan qaramastan, bosqyn märtebesıne ötınış beregenderdıñ sany az emes. Būl - olardyñ basqa naqty nietterı bar ekenın körsetedı. Bıraq şyn mänınde būl ädıs ne senımdı, ne qauıpsız emes. Aqşa da köp ketedı, ärı bırneşe ret sūhbatqa baru üşın uaqyt ta ketedı. Eger vizany aluğa nemese ūzartuğa mümkındık joq bolsa, aqşa tabu üşın zañsyz bolyp qalatyndar da bar. Zañsyz bolyp qalsa, eşkım oğan kömektese almaidy. Öte qauıptı jağdaida bolady.
- Köşı-qon jüiesı teoriisyn qoldana otyryp, Sız qazaqstandyq eñbek migranttaryn mädeni deldal nemese «halyqaralyq köpır» retınde sipattaisyz. Olar Korei men Qazaqstan arasyndağy ekıjaqty qatynasta qandai röl atqara alady dep oilaisyz?
Chu İong-Min: Eñbek migranttary Koreida bıraz uaqyt jūmys ıstep, keiın qaitadan Qazaqstanğa oralady. Qazaqstanda jürgende olar öz ainalasyndağy adamdarğa Koreinyñ mädenietın äñgımelep beredı nemese Koreida üirengen närselerın ıs-äreketımen körsetedı. Koreida bolmağan adamdar da osy adamdar arqyly Koreinyñ mädenietımen tanysyp jatady. Mysaly, koreiler ramendı qalai pısırıp jeitını, qandai jüzım jeitının (şain muskat siiqty) nemese säbi düniege kelgende qandai salt dästürmen toi jasaityny - bärı ülgı bola alady. Al kerısınşe, koreiler Qazaqstan adamdar et pen süt önımderın jaqsy köretının, sondai-aq kofeden görı qara şaidy köbırek ūnatatynyn bıle alady. Būl mädeni qarym-qatynastyñ ırgetasyna ainalady.
- Koreiğa köşken qazaqstandyq jastardyñ ışınde oquğa kelgender de, eñbek etuge kelgender de bar. Ekı toptyñ beiımdelu üderısı men mädeni integrasiisynda qandai aiyrmaşylyqtar bar?
Chu İong-Min: Toptarğa qarai aiyrmaşylyqtar boluy mümkın, bıraq menıñşe, beiımdelude eñ mañyzdy närse - tıl. Korei qoğamynyñ 95%-yn korei ūlty qūraidy. Būryn būl körsetkış tıptı joğary bolğan. Sondyqtan Korei qoğamynda korei tılın bılu - tabiği närse.
Ärine, universitetterde ağylşyn tılınde sabaq tyñdap, dostar tabuğa mümkındık joğarlau. Bıraq kündelıktı ortada korei tılın bılmese, ömır sürude qiyndyqtar köp boluy mümkın. Sol sebeptı kompaniida da, oqu ornynda da korei tılın jaqsy meñgergender tezırek beiımdelıp ketedı.
Jäne sız de bıletın şyğarsyz, koreiler köp jūmys ısteidı, ärı jūmys barysynda öte qatal jäne talapşyl keledı. Sondyqtan qazaqstandyqtar üşın Koreidağy eñbek mädenietın tüsınıp, üirenuge bıraz uaqyt qajet bolady dep oilaimyn.
- Qazırgı uaqytta Koreida tūryp jatqan qazaqstandyqtar arasynda qandai jaña trendter nemese qyzyqty derekter baiqalady? Mysaly, qai salada jiı jūmys ısteidı, qandai öñırlerge şoğyrlanğan, mädeni äserı qandai?
Chu İong-Min: Qazır äleumettık jelılerde Koreida qalai ömır süretının körsetetın Vlog formatyndağy videolar köbeiıp ketken siiqty. Ol videolarda koreilerdıñ qandai tağam jeitının, auruhanağa qalai baratynyn, nemese Koreidağy üilerdıñ qandai ekenın körsetıp tüsındıredı. Jäne būryn Korei turaly jañalyqtar köbıne Soltüstık Koreimen bailanysty bolatyn. Al qazır korei jūldyzdary men saisatkerler turaly jañalyqtar da köp, keide tañğalyp qalamyn. Soñğy uaqytta Koreiğa degen qyzyğuşylyq tek artyp qana qoimai, ärtürlı ärı tereñ bola tüsken siiqty.
Qazaqstandyqtar köbıne Resei men Ortalyq Aziidan qoşyp kelgen koreiler tūratyn 'İnchhon', 'Kvandju', 'Ansan' siiqty qalalarda şoğyrlanyp tūrady. Iğni, olar orystıldı audandarda ömır süredı. Būl aimaqtarda Ortalyq Azii dükenderı, ashanalary köbeiıp jatyr, sondyqtan korei halqy Ortalyq Aziinyñ tağamdarynan däm tata alady. Eger Koreilerge jaqsy jarnamalasa ne tanystyrylsa, būl jerler mädeni almasu alañyna ainala alady dep oilaimyn.
- Koreinyñ qoğamdyq pıkır keñıstıgınde Qazaqstan turaly qandai közqaras qalyptasqan? Būl közqarasty qandai tetıkter arqyly jaqsartuğa bolady dep oilaisyz?
Chu İong-Min:Qazır äleumettık jelıler arqyly Qazaqstan turaly aqparatty oñai tabuğa bolady, bıraq keide bırdei aqparat qaitalanyp tūrady nemese naqty emes bolyp keledı. Sol sebeptı koreiler älı künge deiın Qazaqstanğa ülken qyzyğuşylyqpen qaraidy. Olardyñ oiynşa, Qazaqstan - älı tolyq tanys emes el.
Menıñşe, bır-bırımızdı jaqsyraq tanyp-bılu üşın eñ tiımdı jol - būl mädeni bailanystardy jandandyru. Qazaqstan jağy korei mädenietın jaqsy bılıp otyr. Al Korei bolsa, Qazaqstan turaly onşa köp bıle bermeidı. Sondyqtan, türlı mädeni şaralar arqyly, mysaly K-pop pen Q-pop-ty bırıktırıp konsert ūiymdastyru, nemese Koreida Qazaqstan mädeni ortalyğyn aşu arqyly koreilerge Qazaqstan mädenietın tanystyru kerek dep oilaimyn.
- Sız Qazaqstanda etnikalyq koreilerdıñ bar ekenın, olardyñ obrazynyñ qazaqstandyqtar sanasynda Koreiğa degen oñ közqaras qalyptastyruda röl atqaratynyn atap ötesız. Būl mädeni yqpaldy qalai bağalaisyz?
Chu İong-Min:Qazaqstandyq dostarymnyñ üiıne qonaqqa barsam, dastarhannan säbız salat tabu jiı kezdesedı. Olar «kimchhi» men «kuksidı» de jaqsy bıledı. Dämı säl özgeşe bolğanymen, būlardyñ barlyğy - korei halqynyñ tağamdary.
Qazaqstan halqy korei ashanasymen keñestık kezeñnen bastap, osy elde ömır sürıp jatqan korei diasporasy - Koresaram arqyly tanys. Menıñşe, Qazaqstan men Korei arasyndağy mädeni jaqyndastyqqa däl osy diaspora eleulı üles qosty.
- Korei men Qazaqstan arasyndağy eñbek migrasiisyn bolaşaqta qandai ssenariiler boiynşa damidy dep boljam jasaisyz? EPS jüiesınıñ engızıluı qandai özgerıster äkeluı mümkın?
Chu İong-Min: EPS engızılse, eñbek migrasiisy neğūrlym jüielı ärı qauıpsız türde jüzege asa alady. Jūmys küşı tapşy korei kompaniilaryna uaqytyly jūmysşylar jetkızıledı, al migranttar bolsa zañdy jolmen eñbek etıp, qūqyqtary qorğalady. Ekı el arasyndağy adam almasuy tereñdep jatqan qazırgı jağdaida, būğan sai keletın institusionaldyq qoldau jalğasa beruı kerek dep oilaimyn.
- Sūhbatyñyzğa köp rahmet!
Tolyğyraq: El.kz