«Qazaqstanda qonaqqa – törden oryn!» - Marek Miroslavovich bızdıñ mädenietımız ben dästürlerımız turaly

23 Mamyr, 2025

Marek Miloslavovich — Praga qalasynan şyqqan injener, aspazdyqty janyna jaqyn tūtatyn äuesqoi, ärı YouTube jelısındegı tanymal «S chehom na kuhne» arnasynyñ avtory. Ol älemnıñ ärtürlı elderın aralap, türlı halyqtardyñ tağamdary arqyly mädenietın tanuğa tyrysyp keledı. Alaida jüregıne erekşe jaqyn bolyp qalğan el — Qazaqstan.

Alğaş ret Qazaqstanğa osydan on şaqty jyl būryn dos-jarandarymen saihattap kelgen Marek būl sapardyñ ömırındegı ülken özgerısterdıñ bastauy bolaryn özı de sezbegen. Uaqyt öte kele ol qazaq jerıne, halqy men dästürıne şynaiy bauyr basyp, būl el onyñ tağdyrymen bıte qainasyp kettı. Būl bailanys tek tağam men saparlar arqyly ğana emes, otbasylyq ömırımen de tereñdei tüstı — Marektıñ jary Qazaqstan tumasy. Olardyñ üilenu toiy Chehiida da, qazaq topyrağynda da öttı.

Sodan berı Marek Qazaqstanğa segız ret kelıp ülgergen. Qazaqşa et (beşbarmaq) asudy meñgerıp, dastarhan dästürıne erekşe qūrmetpen qaraidy. Är jyly Nauryz meiramyn Chehiida tūratyn qazaq jäne özbek diasporalarymen bırge atap ötu — onyñ būl mädenietke degen yqylasynyñ bır körınısı.

Būl joly bız Marekpen Astanada jüzdesıp, qazaq mädenietınıñ onyñ ömırınde alatyn orny, tağam tek as emes, halyqtardy bailanystyratyn köpır ekenı jäne Qazaqstan oğan jat el emes ekenı jönınde äñgımelestık.

— Marek, Astanağa qoş keldıñız! Sızdı Qazaqstanda tağy bır märte körıp otyrğanymyzğa quanyştymyz. Aldymen özıñız jaily keñırek aityp ötseñız.

— Köp rahmet! Mūnda qaita kelgenıme şyn jürekten quanyştymyn. Menıñ atym — Marek, jasym 33-te. Chehiinyñ astanasy — Pragada düniege kelıp, sol jerde ömır sürıp kelemın. Bılımım injenerlık sala boiynşa bolğanymen, menı ärdaiym tarih, ekonomika jäne halyqaralyq ürdıster qyzyqtyratyn. Universitet qabyrğasynda jürgen kezımde diplomdyq jūmysym üşın Täuelsız Memleketter Dostastyğyna müşe elderdıñ Keñes Odağynan keiıngı ekonomikalyq transformasiisyn zertteudı tañdadym. Sol zertteu barysynda Qazaqstan negızgı fokusymnyñ bırıne ainaldy.

Taqyrypty tereñırek zerttegen saiyn yntam küşeie tüstı. Köptegen materialdar orys tılınde bolğandyqtan, derekközderdı tüpnūsqadan oqyp, jan-jaqty tüsınu üşın sol tıldı meñgeruge tura keldı. Solaişa ğylymi qyzyğuşylyqtan bastalğan būl bailanys bırte-bırte eldıñ mädenietıne, halqyna degen jyly sezım men tereñ qyzyğuşylyqqa ainaldy.

— Basqa halyqtardyñ mädenietı men tağamdaryna degen qyzyğuşylyğyñyz qalai bastaldy?

—Men tek tamaq daiyndağandy ūnatpaimyn — dämdı tamaqtanğandy da jaqsy köremın (küledı)! Bärı universitette oqyp jürgen kezımde, orys tılın üirene bastağan sätten bastaldy. Sol kezde men orys tıldı adamdardyñ — äsırese Pragağa köşıp kelgenderdıñ — cheh ashanasyna qatty qyzyğatynyn baiqadym. Osy qyzyğuşylyq menı «S chehom na kuhne» atty YouTube-arna aşuğa itermeledı.

Bastapqyda men dästürlı cheh tağamdarynyñ reseptın bölısıp jürdım, bıraq uaqyt öte kele özım jaqsy köretın tamaqtardy da daiyndai bastadym — mysaly, palau jäne Qazaqstan men körşı elderde tanymal basqa da tağamdar. Uaqyt öte kele arna tek aspazdyq turaly emes, mädeniet turaly da bola bastady: men üşın tağamnyñ qalai äzırlenetının ğana körsetu emes, būl tağam nege mañyzdy, ol halyqtyñ ömırınde qandai röl atqaratynyn jetkızu de mañyzdy. Dastarhan – bır ūlttyñ ışkı düniesın, ömır saltyn jäne tarihyn aşatyn aina ıspettı.

— Qazaqstanmen alğaş ret qalai tanystyñyz? Qazaq mädenietınde sızdıñ nazaryñyzdy erekşe audartqan ne boldy?

— Mağan ärdaiym Europadan özgeşe, özındık ömır salty men dünietanymy bar mädenietter qyzyq bolatyn. Qazaqstan däl sondai el bolyp şyqty — būl jer men üşın jaña älemnıñ esıgın aşqandai boldy. Mūnda bärı basqa: ömırdıñ yrğağy da, adamdardyñ bır-bırıne közqarasy da erekşe. Qazaq mädenietınde köşpendılerdıñ erkın ruhy, tabiğatpen etene jaqyn tırşılık etuı, salt-dästürge degen şynaiy qūrmet anyq sezıledı.

Eñ qatty tañğaldyrğany — otbasylyq qūndylyqtardyñ qanşalyqty mañyzdy ekenı. Chehiida bärı jeke ömırge üirengen, ärkım öz älemınde. Al Qazaqstanda bır dastarhan basynda bırneşe buyn ökılderı bas qosyp, bärı bır otbasynyñ müşesındei bırlık pen jyly qarym-qatynas sezıledı.

Foto:Marektıñ jeke arhivynan

Bırde qazaq otbasyndağy keşkı asqa qatysqanym esımde. Üstel üstı dämge toly boldy, bıraq bastysy – as emes, sol sättegı köñıl-küi edı. Adamdardyñ arasyndağy syilastyq, aşyqtyq, şyn köñılmen söilesuı menı erekşe äserge böledı. Ärbır äñgıme — ortaq tarihtyñ jalğasy siiqty, är qonaq — öz üiıñnıñ adamy siiqty. Sol kezde men qazaq mädenietınıñ küşı nede ekenın tüsındım: būl — adamdar arasyndağy tırı, şynaiy bailanys.

— Qazaqtyñ qandai ūlttyq tağamdary sızge erekşe ūnady? Üide solardy jiı daiyndap tūrasyz ba?

— Palau — menıñ süiıktı tağamym. Ony daiyndap jürgenıme jetı jyldan asty, sol uaqyt ışınde būl ıstı jetık meñgerıp aldym. Qaljyñdap aitsam da, şyndyğy bar: men — Chehiidağy eñ myqty palau jasauşy boluym mümkın. Öitkenı mūnda menen basqa palau äzırleitınder onşa köp emes qoi (külıp). Būl tağamnyñ dämı ğana emes, mağan onyñ adamdardy bır dastarhanğa jinaityn qasietı ūnaidy. Üide dostarmen bas qosatyn bolsaq, palau dastarhannyñ basty sänı bolady.

Keiın qazaqşa et (beşbarmaq) asudy da üirenıp aldym. Bastapqyda būl tağamnyñ nege ūlttyq rämız retınde qarastyrylatynyn tüsıne almadym — et, qamyr, piiz ğana. Bıraq bırde dalanyñ tösınde, kiız üide qonyp qalğan kezde, közqarasym mülde özgerdı. Elektr jaryğy joq, tanys jailylyqtan ada ortada otyryp, men būl tağamnyñ nağyz mänın sezındım. Beşbarmaq — qolda barmen äzırlenetın, alaida boiğa quat, köñılge jylu syilaityn as. Osyndai qarapaiym, bıraq tereñ mänı bar tağam köşpendı ömır saltynyñ şynaiy beinesı ıspettı: şynaiy, toiymdy, närlı ärı mändı. Jäne, ärine, ony qazaqy dästürmen — bes sausaqpen, qolmen jeuge tyrysamyn. Mūndaida astyñ dämı ğana emes, oğan degen qūrmet te arta tüsedı. Tağam sol sätte tek tağam emes, adamdardy jaqyndastyratyn, bırıktıretın qūralğa ainalady.

— Chehiida Nauryz merekesın atap ötuge belsendı aralasyp jürsız. Būl dästür qalai qalyptasty?

— Nauryz — rasymen de erekşe meiram. Alğaş ret atap ötken sätten-aq onyñ boiynda tırşılıktıñ tynysy, şynaiy jylulyq bar ekenın sezındım. Būl jai ğana şyğystyñ Jaña jyly emes, būl — köktemnıñ keluı, tabiğattyñ jañaryp, adamnyñ da ışkı serpılıske tüser şağy. Sol künı, tıptı Europanyñ ortasynda jürseñ de, syrtqa şyğyp, jaqyndaryñmen jüzdeskıñ, ömırdıñ jalğasyp jatqanyn jürekpen sezıngıñ keledı. Būl — adamdardy bırıktıretın, ortaq quanyş syilaityn kün.

Bärı aiq astynan bastaldy desem bolady. Chehiidağy qazaq diasporasy — Qazaq Nomad ūiymynyñ müşelerı menıñ palau pısıre alatynymdy estıp, meiramda dastarhan jauğa kömektesudı ūsyndy. Men bırden 100 adamğa palau daiyndauğa kırıstım. Iştei qobalju boldy, ärine: «qalai bolar eken, jūrttyñ köñılınen şyğa ma?» dep. Bıraq nätijesı bärın basyp kettı — palau on minutta joq boldy, tıptı özım de däm tatuğa ülgermedım. Adamdar kelıp alğysyn aityp jatty, jyly lebızderımen bölıstı. Būl sät mağan erekşe äser qaldyrdy.

Foto:Marektıñ jeke arhivynan

Kelesı jyly būl dästür jalğasty - endı 200 adamğa arnap äzırledım. Qoldanğan qazan – kädımgı ülken merekelık şaralarğa arnalğandai zıldei edı. Bıraq būl jerde eşqandai esep-qisap nemese resmi mındet bolğan joq. Barlyğy — şyn nietpen, şyn köñılmen jasaldy. Men osy arqyly: «Sızdermen bırgemın. Mädenietıñızdı, quanyşyñyzdy jüregımmen qabyldaimyn» degendı jetkızgım keldı.

Būndai şaralarğa alğaş ret kelgen chehtar qatty tañğalady. Olar üşın bärı jañalyq - ūlttyq tağamdar da, muzyka da. Alğaş ret qymyz ışıp köredı, bauyrsaq jep köredı, dombyranyñ ünın tyñdaidy. Keibıreulerı «Rahmet», «Qoş keldıñız!» sekıldı qarapaiym qazaq sözderın üirenıp, qyzyğuşylyq tanytady.

—Qazaqtyñ tağy qandai dästürlı merekelerı nemese ūlttyq oiyndary sızge ūnaidy?

— Mağan äsırese ūlttyq at sporty türlerı erekşe qyzyq. Sonyñ ışınde kökpar airyqşa äser qaldyrdy. Nağyz qairat pen tözımdılıktı talap etetın, körermennıñ delebesın qozdyratyn, oiynşylardyñ eptılıgın synaityn öte serpındı saiys. Osyndai dästürler qazaq halqynyñ jylqy tülıgımen, jalpy tabiğatpen etene bailanysyn tereñınen añğartady. Sondai-aq qyran qūspen añğa şyğu önerı — qūsbegılık — menıñ jan dünieme jaqyn. Būl - jai ğana käsıp emes, ülken ruhani salt, tıptı simvoldyq mağynasy bar dästür dese de bolady. Mūnda adam men añ arasyndağy üilesımdılık pen özara qūrmet anyq körınedı. Şeberlıkpen qatar, tabiğatpen ündestıkke negızdelgen dünietanym jatyr. Tağy bır oinap körgen ūlttyq oiyn — asyq atu. Syrttai qarağanda qarapaiym körıngenımen, mergendık pen zeiın talap etetın nağyz däldık oiyny eken. Mūndai oiyndar - köşpendılerdıñ bai mädeni mūrasynan qalğan jarqyn ülgıler. Europalyq adam retınde men üşın mūndai dünieler tañsyq, ärı öte qūndy.

— Qazaqstanğa alğaş ret qaşan keldıñız? Este erekşe qalğan ne boldy?

— Qazaqstanğa alğaş ret bırneşe jyl būryn keldım. Sodan berı būl elge segız ret qaityp kelıppın. Alğaşqy saparymnan-aq elge degen erekşe jyly sezım qalyptasty. Eñ esımde qalğany - qazaq halqynyñ qonaqjailyğy. Mūnda senı böten adam emes, baiğydan tanys dosyñdai qarsy alady. Dastarhan jaiylyp, şyn köñılmen kütıp alady - būl menı qatty tañğaldyrdy ärı täntı ettı. Kiız üide tünep, şeksız dalany araladym. Et jedım, qūrttyñ dämın tatyp kördım, şūbat pen qymyz ışıp kördım. Äsırese, qymyz alğaşynda mağan bırtürlı körındı, dämı kütpegen jerden özgeşe şyqty. Bıraq uaqyt öte kele boiym üirenıp, qazır tıptı ūnatyp ışemın. Qymyz qazır men üşın qazaqtyñ jazy, keñdık pen erkındıktıñ, sondai-aq meiırım men jylylyqtyñ simvolyna ainaldy.

— Qazaqtyñ qandai dästürı sızge erekşe jaqyn?

— Ülkenge degen qūrmet. Qazaq mädenietındegı eñ äserlı ärı jürekke jyly tietın salttardyñ bırı. Qazaqstanda ata men äje tek otbasy müşesı ğana emes, danalyqtyñ, ömırlık täjıribenıñ iesı, sözıne qūlaq asatyn qadırlı tūlğa sanalady. Mūnda ülkenderge syilastyq — jai ğana ädep emes, şynaiy ömırlık ūstanym.

Europada ūrpaqtar arasyndağy qarym-qatynas säl erkındeu, keide alşaqtyq baiqalady. Al Qazaqstanda būl qūrmet qoğamnyñ öz qūrylymyna sıñgen. Ony kündelıktı ömırde, tılde, qarym-qatynasta anyq sezınesıñ. Mağan osy ūstanym öte jaqyn — mūnda jan jyluy da, tereñ mağyna da bar.

— Turizm salasynda da belsendı ekenıñızdı bılemız. Osy bağytta qandai ıstermen ainalysyp jürsız? Būğan deiın saparlar ūiymdastyryp kördıñız be, aldağy josparyñyz qandai?

— İä, biyl alğaş ret gid retınde jūmys ıstep kördım. Chehiidan bır tanysym — käsıpker azamat — Qazaqstandy aralatudy ötındı. Quana kelıstım. Öitkenı būl elde körsetetın jer öte köp. Bız sapardy soltüstıktegı keñ daladan bastap, Almatyğa deiın jürıp öttık. Astanada boldyq, Şymbūlaqqa köterıldık, tau kölderınıñ mañynda tynyqtyq. Būl saihat qonaqtar üşın de, men üşın de äserlı ärı şabyt syilağan sapar boldy.

Foto:Marektıñ jeke arhivynan

Men baiqağan bır närse — Qazaqstanda älı künge deiın köptegen äsem öñırler turistık kompaniilardyñ nazarynan tys qalyp otyr. Al mūnda tabiğattyñ är aluan körınısı bar: ūşy-qiry joq qyrlar, tauly aimaqtar, erekşe ūlttyq tağamdar men tereñ tamyrly dästürler. Osy eldı syrt közben tani otyryp, öz äserımdı basqalarmen bölıskım keledı — Qazaqstandy men tanyğandai qyrynan körse deimın.

Foto:Marektıñ jeke arhivynan

Aldağy uaqytta būl bağytty odan ärı damytqym keledı. Äsırese, tau turizmı qyzyqtyryp jür. Chehiida taular asa biık emes, al Qazaqstanda — Tin-Şan, Alatau, Altai sekıldı ğajap tauly ölkeler bar. Köptegen chehtar üşın būl jaña, tartymdy bağyt bolatynyna senemın. Mūndai saparlar — jai ğana demalys emes, eldıñ tabiğaty men adamdary arqyly onyñ ruhyn sezınudıñ bır joly.

— Cheh halqynyñ Qazaqstan jaily tüsınıgı qandai deñgeide dep oilaisyz?

— Şynyn aitqanda, būl bağytta alda atqarylar jūmys älı köp. Köpşılıgı Qazaqstandy älı künge deiın köne stereotiptermen elestetedı — köz aldyna bırden şeksız dala, kiız üi men tüie keledı. Al men Astananyñ zamanaui ğimarattaryn nemese Almaty mañyndağy taulardyñ körınısın körsetsem, köpşılıgı közderıne senbei qalady. «Būl şynymen Qazaqstan ba?» dep qairan qalatyndar köp.

Men osy bır eskırgen közqarasty özgertuge üles qosqym keledı. Qazaqstan — orasan zor, körkem ärı aluan türlı el. Mūnda tabiğattyñ ğajaiyptary, ğasyrlar boiğy dästür jäne zamanaui damu özara üilesım tapqan. Osyny öz otandastaryma, cheh halqyna körsetu men üşın mañyzdy. Olar Qazaqstandy alystağy beimälım el retınde emes, özındık bolmysy, serpını, aitary bar zamanaui memleket retınde tanysa eken deimın. Būl — baruğa tūrarlyq, tanyp-bıluge laiyq el.

— Chehiidağy qazaq diasporasymen bailanysyñyz bar ekenın bılemız. Būl qarym-qatynas qalai bastaldy?

— Bärı menıñ özbek dosymnan bastaldy. Ol ūzaq jyl Almatyda tūrğan, sol arqyly menı Pragada tūratyn qazaqtarmen tanystyrdy. Sodan berı ara-qatynasymyz jaqyn — jiı merekelerge, bas qosularğa, piknikterge şaqyryp tūrady.

Mūndai kezdesuler jai ğana bas qosu emes, kädımgı dastarhan — nağyz qonaqjailyqtyñ körınısı. Üstel basynda mındettı türde bauyrsaq, qazy, süt qosylğan şai, türlı tättıler tūrady. Qazaqtardyñ aşyq-jarqyn, şynaiy mınezı menı bırden baurap aldy. Özımdı sol ortada böten sezınbeimın, kerısınşe, sol qauymnyñ bır bölşegındeimın.

Men üşın būl bailanys — Qazaqstanğa saparymnan äldeqaida būryn paida bolğan, qazaq mädenietıne degen qūrmet pen qyzyğuşylyqtyñ jalğasy. Būl — resmi emes, bıraq şynaiy ärı jandy qarym-qatynas. Ekı jaqty yqylas bar jerde — bailanys ta tereñ bolady.

— Qazaqstanda sızdı ne şabyttandyrady? Qazaq halqyna qandai tılek aitqyñyz keledı?

— Alğaş ret Qazaqstanğa kelgenımde menı şynymen tañğaldyrğan närse — eldıñ auqymy boldy. Būl — jer kölemı boiynşa älemdegı toğyzynşy memleket. Chehiimen salystyrğanda aiyrmaşylyq bırden sezıledı. Bızde Europada bärı öte jinaqy ğoi: kölıkpen bır sağat jürseñ, körşı Polşağa, Germaniiğa nemese Avstriiğa ötıp ketuge bolady. Al Qazaqstanda sol bır sağatta keide tıptı özıñ jürgen oblystyñ şekarasyna da jete almaisyñ.

Tabiğat keñıstıgı men san türlı landşaftardyñ üilesımı erekşe äser qaldyrdy. Bır eldıñ ışınde dalany da, ormandy da, şöldı de, Kaspii teñızın de, asqar taulardy da köruge bolady. Äsırese, eldıñ oñtüstık-şyğysy esımde erekşe saqtaldy — Tin-Şan jotalarynda boi kötergen Han-Täñırı tauy — eldegı eñ biık şyñdardyñ bırı. Onyñ alyp kelbetı erkındık pen tabiğattyñ quatyn tereñ sezındıredı.

Foto:Marektıñ jeke arhivynan

Qazaq halqyna şyn jürekten tynyştyq, damu jäne bırlık tıleimın. Sızderdıñ tereñ tarihtaryñyz, bai mädeniet pen dästürlerıñız bar. Osy ruhani negızder bolaşaqqa senımmen qadam basuğa mümkındık beredı. Men Qazaqstannyñ bolaşağy jarqyn ärı baindy bolatynyna şyn jürekten senemın.

— Soñğy sūraq: sızdıñşe, qazaq halqynyñ ruhyn sipattaityn üş söz qandai bolar edı?

— Bırınşısı — qonaqjailyq. Mūndai aşyqtyqty, aqköñıldılıktı, keñpeiıldılıktı men būryn eş jerden körmeppın. Mūnda senı alystan kelgen qonaq emes, tuğanyñdai qarsy alady. Ekınşısı — erkındık. Qazaq halqynyñ boiynda köşpendı ruh, keñ dalağa tän erkındık pen ışkı täuelsızdık sezıledı. Būl — ömırge degen erekşe közqaras: adam erkındıgıne, jerge, tabiğattyñ öz yrğağyna degen qūrmet. Üşınşı söz — serpılıs. Qazaqtar — qandai qiyndyq bolsa da moiymai, beiımdele bıletın, alğa ūmtylatyn halyq. Qazaqstan ūdaiy damyp keledı, ärı būl ūmtylystyñ tolastamaityny anyq körınedı.

— Köp rahmet, Marek. Qazaqstannyñ sız siiqty dosy baryna quanyştymyz.

—Sızderge rahmet. Öz basym da būl elden ekınşı üiımdı tapqanyma quanyştymyn.

Sūhbattasqan: Janel Qarjaubai