Äleumettık jelıde «Erke sylqym», «Balbyrauyn» küilerın şeber oryndağan Nu-İork tūrğyny Jef Gerşke aqjarma tılek jazyp, alğys jaudyrtyp jatqandar jeterlık. Amerikada türlı topta öner körsetken käsıbi gitaraşy ärı kompozitor Jeftıñ dombyrağa qalaişa qyzyqqanyn bılgısı keletınder de barşylyq. Alğaşynda dombyrada oinaudy YouTube, sosyn Zoom arqyly üirengen ol byltyr arnaiy Astanağa ūşyp kelıp, Dombyra akademiisynyñ oqytuşysy Aigerım Myrzahmetten bır jarym apta boiy üzdıksız sabaq alğan. Aldağy uaqytta Qazaqstan sahnasynda öner körsetkısı keletın Jefke habarlasyp, äñgımege tartqan edık.
"Dombyrada men bılmeitın bır siqyr bar"
Dombyra akademiisynyñ resmi paraqşasynan «Erke sylqym» küiın naqyşyna keltırıp oryndağanyñyzdy körıp, dombyrany alğaş ret nebärı ekı jyl būryn ūstağanyñyzğa sene alar emespın.
Dombyra sekıldı ğajap aspaptyñ ünın 2 jyl būryn emes, 20 jyl būryn estıgenımde ğoi.
– Älgı videony körgen köpşılık muzykalyq bılımı bar boluy kerek degendı alğa tartady. Sız rasymen käsıbi muzykantsyz ğoi?
– İä. Men Nu-İorkte tudym. Ömır boiy osy qalada tūryp kelemın. 6 jasymnan bastap muzykamen ainalysamyn. Alğaş ūstağan muzykalyq aspap pianino boldy. Sosyn 11 jasqa tolğanda gitarağa köñılım audy. Sol kezde bolaşağymnyñ muzykamen bailanysty bolatynyn tüsındım. Osylaişa, bala kezde, sosyn mektepte, odan keiın kolledjde muzykağa qatty den qoidym. Türlı topta öner körsettım.
Kolledjde oqyp jürgenımde özge mädeniettıñ muzykasyna degen qyzyğuşylyq paida boldy. Gitaraşy bolğan soñ, ışektı aspaptarğa qatty qyzyqtym. Äsırese, Japoniinyñ şamisen, Afrikanyñ kora sekıldı ūlttyq aspaptary qyzyqtyrdy. Alaida, ol kezde men dombyra turaly bılmeitın edım. Bälkım, bır jerden ünın estıgen şyğarmyn, bıraq jeke aspap retınde odan habarym bolmady. Ol kezde, iğni 1999-2000 jyldary bar oiym şamisende bolatyn. Eseigen soñ türlı stildegı muzykalardy oinap, filmderge muzyka jazyp jürdım. Köbıne dybyssyz kinolardy (silent films) muzykamen süiemeldeitınmın.
Jetı jyl būryn YouTube-ty «aqtaryp» otyrğanymda bır erekşe videony közım şaldy. Özıñız bılesız, YouTube-qa bırdeñe ızdep kırseñ, bırınıñ artynan bırı türlı video şyğyp, soñynda basqa närsege qyzyğyp ketesıñ ğoi. Men körgen älgı videoda ülken konsert zalda tört muzykant oryndyqta otyryp, öner körsetıp otyr. Artynda orkestr müşelerı bar.

– İä, bır millionnan astam qaralym jinağan küi tartys.
– İä, olardyñ ärbırı är küidıñ är bölıgın dombyrada oinap, soñynda bärı bırge qosylyp, odan soñ orkestrmen qosyla oryndaidy. Älgı videony körgende tañğalysymda şek bolmady. Sebebı men ömırımde mūndaidy tyñdap körmegenmın. Alğaş ret tyñdağan kezde ekı-aq ışegı bar aspaptan osynşalyq küştı ärı pärmendı dybys şyğyp jatqany qatty tañğaldyrdy. Işektı aspaptardy zerttep jürgen muzykant retınde, dombyranyñ ünın būryn qalai estımegenmın dep tañğaldym. Sol kezde özıme «Mağan myna aspapta oinaudy üirenu kerek. Myna aspapty dereu tauyp alu kerek» degenım esımde. Būl men üşın chellendj boldy. Öte qatty qyzyqtym.
Men Nu-İorkte tūratyn Nūrşat esımdı äieldı tanityn edım. Men oğan dombyra sekıldı jaña aspapqa qyzyğyp jürgenımdı aitqan edım. Bırde ol Qazaqstanğa tuystaryna bara jatqanyn aitty. Oğan eger qiyn bolmasa, mağan bır dombyra äkep beruın ötındım. Ol sözımdı jerge tastamai, Qazaqstannan bır dombyra äkep berdı. Sodan soñ YouTube-tan dombyrada qalai dūrys oinau kerek ekenın üiretetın videolar ızdestıre bastadym. Sosyn «Nar ağaşy» küiın tauyp aldym. Ony bırneşe künde öz betımşe üirenıp aldym.
Sodan soñ «Ary qarai endı ne bolar eken?» dep oilandym. Öitkenı internette küidı üiretuge bağyttalğan nūsqaulyğy bar video joqtyñ qasy. Sosyn dombyrany ysyryp qoiyp, ony köpke deiın qolyma almadym.
Deitūrğanmen, bälkım osy aralyqta äldebıreuler nūsqaulyğy bar videolar jüktep qoiğan bolar dep, ara-tūra YouTube-ty tekserıp jürdım. Odan eşteñe tappağan soñ, 2020 jyly bırneşe dombyraşynyñ Instagram paraqşasyna jazylyp, olardy syrttai baqylap jürdım. Būl äreketım dombyrada oinaudy şyndap üirenuge jelpındırdı. Sebebı olardyñ paraqşalaryna jüktegen videolaryn tyñdağanymda dombyranyñ ünın alğaş ret tyñdağan kezdegı sezımdı qaitadan bastan keşırdım. Sol kezde bälkım osy dombyraşylardyñ bıreuımen habarlasyp körsem, olar mağan onlain rejimde üirete alatyn şyğar dep oiladym. Alaida olarğa jazuğa sol küiı dätım barmady.
Söitıp jürgende Qazaqstanda dombyra tartudy üiretetın Aigerım esımdı muzykant menıñ paraqşama jazyldy. Izınşe ekeuımız hat jazystyq. Ol menıñ qazaq muzykasyna degen qyzyğuşylyğymdy sūrady. Būl – tañğalarlyq jağdai, sebebı däl sol uaqytta qaitsem dombyra tartudy üirensem bolady, kımnen sabaq alsam bolady dep oilanyp jürgen edım. Aigerımnıñ mūny qaidan sezıp qoiğanyn bılmeimın.
– Säikestık dep osyny aityñyz.
– İä. Mūny onyñ özıne de aittym. Ol da tañğaldy. Söitıp, 2020 jyldyñ nauryzynda Aigerım mūğalımnen Zoom arqyly sabaq ala bastadym. Söitıp, odan ekı jyl boiy apta saiyn üzdıksız sabaq alyp jürdım.
Sodan soñ byltyr qazanda dombyramdy alyp, Qazaqstanğa ekı aptadan astam uaqytqa baryp qaittym. Ondağy basty maqsatym – dombyra tartudy mūğalımımnen betpe-bet otyryp üirenu. Alğaşqy aptada Almatynyñ körıktı jerlerın araladym. Sosyn, älbette, bırneşe konsertke bardym.
Almatyda men barğan alğaşqy konsert – jetıgen aspabyn nasihattap jürgen Tūrsynai Älıbekqyzynyñ än keşınen alğan äserımdı älı künge deiın ūmyta almaimyn. Tūrsynai jetıgennen bölek, dombyrada şeber oinaidy eken. Konsert kezınde sahnağa alty dombyraşy şyğyp, Tūrsynaidyñ ekı jağyna bır aiqpen tızerlep otyrdy. Sosyn jeteuı bırge bır uaqytta bırneşe küidı keremet oryndady. Jüregımdı tolqytqan eñ emosionaldy sät sol kez boldy. Öitkenı men dombyrany käsıbi muzykanttardyñ tartqanyn bırınşı ret estıdım. Olardyñ oryndauyn estıgen kezde közıme erıksız jas keldı. Sözben sipattap aita almaimyn, alaida dombyrada men bılmeitın bır siqyr bar.
Qarap tūrsañyz, būl aspaptyñ mağan eş qatysy joq. Men – amerikalyqpyn, qazaq mädenietımen eş bailanysym joq. Deitūrğanmen, dombyranyñ ünın estıgen saiyn menı sol aspapqa qarai tartyp, baurap alatyn bır närse bar ekenın sezemın. Tek dombyranyñ ünı ğana emes, jalpy qazaqtyñ dästürlı muzykasy menı beijai qaldyrmaidy. Köp äuendı estıp, ruhtandym, jelpıne tüstım. Rasymen, öte äserlendım. Sol konsertten soñ dombyra tartudy üirenuge degen qyzyğuşylyq odan ärı arta tüstı. Betpe-bet ötetın sabaqty tezdetıp bastauğa degen erekşe qūlşynys paida boldy.
Almatyda muzykalyq aspaptar muzeiın araladym. Sol jerde jürgenımde ertesı künı bır konsert bolatynyn estıdım. Ol konserttı köruge asyqtym. Onda dombyraşylarmen qatar qobyzşylar da öner körsettı. Sol jerde tūrğanymda bır äielmen söilestım. Ol Qazaqstanğa ne üşın kelgenımdı sūrady. Oğan jönımdı aityp, bärın tüsındırıp aittym. Konsert bıtken soñ ol menı dästürlı muzykada özındık orny bar tūlğalarmen tanystyrdy. Sosyn ol älgı muzykanttardyñ bırıne baryp, menıñ Astanada qandai ıs-şarağa barsam bolatynyn sūrady.
Sodan soñ ol kelesı künı sol muzeide tüsıretın TV şoudy tamaşalauğa şaqyrdy. Onda dombyraşylar sūhbat berıp, artynşa öner körsetedı eken. Şouğa baryp, ūmytylmas äser alyp qaittym. Şamil Äbıltaev esımdı dombyraşymen tanysyp, jaqsy aralasyp kettım. Ne kerek, sol keştıñ soñynda olar mağan dombyra tartqyzyp, aqyry älgı bağdarlamağa menı de tüsırdı (külıp). Onda janaşyr, qoldauşy adamdardy köp kezdestırdım. Bärı men oilağannan da asyp tüstı.
Astanağa jol tartyp, onda bır jarym apta boldym. Alaida onda turist boluğa mümkındık bola qoiğan joq. Sebebı men sonau jerden tek sabaq alu üşın kelgen soñ, Aigerım mūğalımnen kün saiyn intensivtı türde sabaq aldym. Äiteuır, ekınşı dombyraşymen bır uaqytta tarta alatyn künge jettım-au, sebebı Zoom arqyly sabaq alğan kezde mūğalımmen bırge bır uaqytta bırdei etıp tarta almaisyñ deidı külımsırep.
"Astanany aralap jürıp Amerika eskırıp qalğan ba degen oiğa keldım"
– Ekı apta Qazaqstanda jürgen uaqyt ışınde sızdı ne närse qatty tañğaldyrdy?
– Eñ aldymen, közdıñ jauyn alatyn tabiğaty. Şaryn şatqaly, Kölsai, Qara şatqal sekıldı äsem jerlerge tabanym tidı. Sosyn köpşılık tamsanatyn Medeu mūz aidynyna köterıldım. Keremet jer! Alaida būl men köruge tiıs Qazaqstannyñ bır kışkene bölşegı ğana. Kelesı jyly keletınım aidan anyq. Sol kezde bıraz öñırdı aralağym keledı.
Menı tağy bır tañğaldyrğan närse - adamdar. Men kezdestırgen ärbır tūrğynnan meiırımdılık iısı añqyp tūrdy. Jolymda sondai janaşyr, sondai aşyq jandar kezıktı. Sosyn, älbette tağamdar qatty ūnady. Jylqy etın köp jedım. Jalpylama aitsam «mynau ūnady», «ana jerı ūnady» dep bölıp-jarmaimyn. Mağan bärı, bärı ūnady.
Aitpaqşy, bas qalanyñ tür-sipaty erekşe ūnağanyn aita keteiın. Astanağa tek sabaq üşın barsam da, uaqyt tauyp, bıraz jerıne bardym. Qalanyñ eskı bölıgın, sosyn ūlttyq muzeidı bes sağat araladym. Qalanyñ sonşalyq zamanaui ülgıde salynğanyna tañğaldym. Mūny körgen soñ Amerika eskırıp qalğan ba dep oilap qaldym (külıp).
Älbette, är eldıñ özındık erekşelıkterı bar. Nu-İork – sözsız, keremet qala. Almaty men Astanadan özgeşe. Alaida Astananyñ özındık artyqşylyğy bar. Onda men konsertke bardym. Nazarbaev universitetı orkestrınıñ müşelerımen tanysyp, bırge dombyra tarttyq. Mūnda da ūmytylmas äser aldym. Jalpy, Qazaqstanda dombyra aspabyn qatty qūrmetteitınıne közım jettı. Öz aspabyn osylai erekşe qadırleitın basqa eldı körmeppın. Sızderde ülkenı bylai tūrsyn, tıptı kışkentai balalar da dombyrada oinaudyñ şeberı bolyp alğan ğoi.

– Bızde el ışınde «Nağyz qazaq – qazaq emes, nağyz qazaq – dombyra» deidı.
– İä, men sony tüsındım. Menı qatty tañğaldyrğan osy närse boldy. Bır ğana aspaptyñ sızderdı bır şañyraq astyna bırıktırıp, mädenietterıñızdı sonşalyq aişyqtaitynyna tañ-tamaşa boldym. Älem boiynşa mūndai erekşelıgı bar basqa el oiyma da kelmeidı. Bır ğana aspaptyñ memlekette, ärı mädeniette ülken röl atqaratynyna tañğaldym. Mūndai airyqşa aspapty keş bolsa da, tani bastağanyma şeksız quanyştymyn. Qazır şama-şarqym jetkenşe ony dūrys üirenuge talpynyp jürmın.
Negızı, muzykanttarğa özge eldıñ aspabyn üirenu eş qiyn emes. Alaida olar öz «tüsınıgıne» salyp oinaidy. Köp jağdaida ol aspapty oilap tapqan eldıñ mädenietın zertteuge, sonyñ ışınde muzykasyn, tehnikalaryn zertteuge uaqyt qūrtyp jatpaidy. Al mūnda sol eldıñ mädenietıne, aspabyna, halqyna degen qūrmettıñ kem bolğany bılınıp qalady. Al men eseigen saiyn özge eldıñ mädenietın qatty qūrmetteimın. Muzykasyna asqan syilastyqpen qaraimyn.

– Qazır küi qorjynyñyzda qanşa tuyndy bar?
– Qazır sanap köreiın. Men tızımge jazyp jürgen edım. Bır, ekı, üş, tört (sanap)...on alty, on jetı. İä, jalpy sany on jetı küi tarta alady ekenmın. Qazır on segızınşı küidı üirenıp jatyrmyn. Bıraq neğūrlym köp küi üirensem, alğaşqy üirengenderımdı soğūrlym tez ūmytyp qalamyn. Sol üşın ünemı tartyp, eske salyp tūramyn.
– Mūnyñ bärın ekı-aq jyldyñ ışınde üirengenıñızge tağy tañğalamyn.
– İä. Käsıbi gitaraşy bolğan soñ, köp jerın tez ūğynyp aldym. Lezde qağyp aldym. Alaida gitarağa qoldanatyn keibır ädıster dombyrağa kelmeidı. Tehnika jağynan bıraz qinaldym. Oğan qosa gitarany mediatormen oinaisyñ ğoi, al dombyrany sausaqtarmen tartu kerek. Men üşın jañalyq osy erekşelık boldy. Degenmen bırte-bırte üirenıp kettım.
Ekı jyl būrynğymen salystyrğanda qazır tehnikam bıraz jaqsarğan. Alaida älı üirenerım köp. Osy rette mağan būl keremet aspapty üiretken Äigerım ūstazyma alğysym şeksız. Öte bılıktı, keremet jan. Sabaq kezınde men barlyğyn dūrys ıstep otyrğan sekıldı sezınemın, alaida Äigerım oryndauymnan ūsaq-tüiek detaldar tauyp alyp, menı ünemı tüzetıp otyrady. Menıñ käsıbi deñgeidegı küişı bolğanymdy qalap, ruhtandyryp otyrady.
Älbette, muzykant bolğasyn keibır qabıletım dombyrany tez üirenuıme septıgın tigızgen bolar. Degenmen qazırgı şeberlıgımnıñ basym bölıgı – sol kısınıñ arqasy. Ä degende internetten üirene bastağan kezde mūnyñ soñy qalai bolaryn bılmedım. Alaida onlain sabaq men oilağannan da jaqsy nätije berdı. Deitūrğanmen, betpe-bet otyryp üirengennıñ jönı bölek eken.

– Dombyra tartudy üirenudegı basty maqsat ne?
– Basty maqsatym dombyrany qazaqtar sekıldı emın-erkın tartqym keledı (külıp). Ärı qazaqtar jaqsy qabyldaityndai dombyrada şeber oinağym keledı. Sondai-aq Qazaqstanğa baryp konsertte öner körsetudı közdeimın.
– Bıraq sız qazırdıñ özınde-aq qazaqtar sekıldı keremet tartasyz ğoi. Ärı bız sızge qazaqtar jaqsy qabyldağannan keiın habarlasyp tūrmyz.
– Dombyrany käsıbi qazaq muzykant sekıldı tartu dep külımsıreidı. Menıñ armanym Qazaqstan sahnalarynda jekelei jäne toppen bırge öner körsetu. Qandai muzyka, ony qaşannan berı üirenseñ de, älı bılmeitınımız köp. «Bıldım, boldy» deuge bolmas. Sondyqtan aldağy uaqytta bıraz aspap pen köp küidı üirengım keledı.
Sosyn mağan tağy bır stil ūnap qaldy. Qalai ataluşy edı? Dombyrany şeber tartumen qatar, keremet dauyspen än şyrqaidy. Folklorlyq än be eken, älde basqa än aityp tūr ma mynda? (Säule Jañabergenovanyñ än aityp tūrğany taspalanğan videony jıberıp) deidı.
– Dästürlı än.
– Sol dästürlı ännıñ äuenderın üirensem deimın. Alaida men än aita almaimyn, bıraq būl änderdıñ äuenıne ğaşyqpyn. Myna kısınıñ naqyşyna keltırıp än aitumen qatar, dombyrany qalai keremet tartqanyna tamsandym. Aldağy uaqytta dästürlı änderdıñ muzykasyn üirenudı qolğa alamyn.
– Äñgımeñızge rahmet! Önerıñız örge jüzsın!
Sūhbattasqan
Älii TILEUJANQYZY