Dombyra tartudy üirenu üşın Nu-İorkten Astanağa ūşyp keldım-Jef Gerş

11 Sa'y'ir, 2024

Äleumettık jelıde «Erke sylqym», «Bal­­byrauyn» küilerın şeber oryndağan Nu-İork tūrğyny Jef Gerşke aqjarma tılek ja­zyp, alğys jaudyrtyp jatqandar je­ter­lık. Amerikada türlı topta öner kör­set­ken käsıbi gitaraşy ärı kompozitor Jeftıñ dom­byrağa qalaişa qyzyqqanyn bılgısı ke­letınder de barşylyq. Alğaşyn­da dom­by­rada oinaudy YouTube, sosyn Zoom ar­qy­ly üirengen ol byltyr ar­naiy Astanağa ūşyp kelıp, Dombyra aka­demiisynyñ oqy­tu­şysy Aigerım Myr­zahmetten bır jarym ap­ta boiy üzdıksız sa­baq alğan. Aldağy ua­qyt­ta Qazaqstan sah­nasynda öner körsetkısı ke­letın Jef­ke habarlasyp, äñgımege tart­qan edık.

"Dombyrada men bılmeitın bır siqyr bar"

Dombyra akademiisynyñ resmi paraq­şasynan «Erke sylqym» küiın naqyşyna keltırıp oryndağanyñyzdy körıp, dombyrany alğaş ret nebärı ekı jyl būryn ūstağanyñyzğa sene alar emespın.

Dombyra sekıldı ğajap aspaptyñ ünın 2 jyl būryn emes, 20 jyl būryn estıgenımde ğoi.

– Älgı videony körgen köpşılık muzy­ka­lyq bılımı bar boluy kerek de­gen­dı alğa tartady. Sız rasymen käsıbi muzykantsyz ğoi?

– İä. Men Nu-İorkte tudym. Ömır boiy osy qalada tūryp kelemın. 6 jasymnan bas­tap muzykamen ainalysamyn. Alğaş ūstağan muzykalyq aspap pianino boldy. Sosyn 11 jas­qa tolğanda gitarağa köñılım audy. Sol kez­de bolaşağymnyñ muzykamen bai­la­nys­ty bolatynyn tüsındım. Osylaişa, bala kez­de, sosyn mektepte, odan keiın kolledjde mu­zykağa qatty den qoidym. Türlı topta öner körsettım.

Kolledjde oqyp jürgenımde öz­ge mädeniettıñ muzykasyna degen qy­zy­ğu­şy­lyq paida boldy. Gitaraşy bolğan soñ, ışek­tı aspaptarğa qatty qyzyqtym. Äsırese, Japoniinyñ şamisen, Afrikanyñ kora se­­kıldı ūlttyq aspaptary qyzyqtyrdy. Alai­­da, ol kezde men dombyra turaly bılme­itın edım. Bälkım, bır jerden ünın estıgen şy­ğarmyn, bıraq jeke aspap retınde odan ha­barym bolmady. Ol kezde, iğni 1999-2000 jyl­dary bar oiym şamisende bolatyn. Esei­gen soñ türlı stildegı muzykalardy oi­nap, filmderge muzyka jazyp jürdım. Köbıne dybyssyz kinolardy (silent films) muzykamen süiemeldeitınmın.

Jetı jyl būryn YouTube-ty «aqtaryp» otyrğanymda bır erekşe videony közım şaldy. Özıñız bılesız, YouTube-qa bırdeñe ızdep kırseñ, bırınıñ artynan bırı türlı video şyğyp, soñynda basqa närsege qyzyğyp ketesıñ ğoi. Men körgen älgı videoda ülken konsert zalda tört muzykant oryndyqta otyryp, öner körsetıp otyr. Artynda orkestr müşelerı bar. 

– İä, bır millionnan astam qaralym jinağan küi tartys.

– İä, olardyñ ärbırı är küidıñ är bölıgın dom­byrada oinap, soñynda bärı bırge qosy­lyp, odan soñ orkestrmen qosyla oryn­dai­dy. Älgı videony körgende tañ­ğa­ly­symda şek bolmady. Sebebı men ömırımde mūn­daidy tyñdap körmegenmın. Alğaş ret tyñdağan kezde ekı-aq ışegı bar aspaptan osyn­şalyq küştı ärı pärmendı dybys şy­ğyp jatqany qatty tañğaldyrdy. Işektı as­paptardy zerttep jürgen muzykant re­tın­de, dombyranyñ ünın būryn qalai estıme­gen­mın dep tañğaldym. Sol kezde özıme «Ma­ğan myna aspapta oinaudy üirenu kerek. My­na aspapty dereu tauyp alu kerek» dege­nım esımde. Būl men üşın chellendj boldy. Öte qatty qyzyqtym.

Men Nu-İorkte tūra­tyn Nūrşat esımdı äieldı tanityn edım. Men oğan dombyra sekıldı jaña aspapqa qy­zy­ğyp jürgenımdı aitqan edım. Bırde ol Qa­zaq­stanğa tuystaryna bara jatqanyn aitty. Oğan eger qiyn bolmasa, mağan bır dombyra äkep beruın ötındım. Ol sözımdı jerge tastamai, Qazaq­stan­nan bır dombyra äkep berdı. Sodan soñ YouTube-tan dombyrada qalai dūrys oinau ke­rek ekenın üiretetın videolar ızdestıre bas­tadym. Sosyn «Nar ağaşy» küiın tauyp al­dym. Ony bırneşe künde öz betımşe üi­re­nıp aldym.

Sodan soñ «Ary qarai endı ne bo­lar eken?» dep oilandym. Öitkenı in­ter­net­te küidı üiretuge bağyttalğan nūs­qau­ly­ğy bar video joqtyñ qasy. Sosyn dom­­­byrany ysyryp qoiyp, ony köpke deiın qo­lyma almadym.

Deitūrğanmen, bälkım osy ara­lyqta äldebıreuler nūsqaulyğy bar vi­deolar jüktep qoiğan bolar dep, ara-tūra YouTube-ty tekserıp jürdım. Odan eşteñe tap­pağan soñ, 2020 jyly bırneşe dom­by­ra­şy­nyñ Instagram paraqşasyna jazylyp, olar­dy syrttai baqylap jürdım. Būl äre­ke­tım dombyrada oinaudy şyndap üirenuge jelpındırdı. Sebebı olardyñ paraqşalaryna jük­tegen videolaryn tyñdağanymda dom­byra­nyñ ünın alğaş ret tyñdağan kezdegı sezım­dı qaitadan bastan keşırdım. Sol kezde bäl­kım osy dombyraşylardyñ bıreuımen ha­barlasyp körsem, olar mağan onlain re­jim­de üirete alatyn şyğar dep oiladym. Alai­da olarğa jazuğa sol küiı dätım bar­ma­dy.

Söitıp jürgende Qazaqstanda dombyra tar­tudy üiretetın Aigerım esımdı muzykant me­nıñ paraqşama jazyldy. Izınşe ekeuımız hat jazystyq. Ol menıñ qazaq muzykasyna degen qyzyğuşylyğymdy sūrady. Būl – tañ­ğalarlyq jağdai, sebebı däl sol uaqytta qait­sem dombyra tartudy üirensem bolady, kım­nen sabaq alsam bolady dep oilanyp jür­gen edım. Aigerımnıñ mūny qaidan sezıp qoi­ğanyn bılmeimın.

– Säikestık dep osyny aityñyz.

– İä. Mūny onyñ özıne de aittym. Ol da tañ­ğal­­dy. Söitıp, 2020 jyldyñ nauryzynda Ai­gerım mūğalımnen Zoom arqyly sabaq ala bas­tadym. Söitıp, odan ekı jyl boiy apta saiyn üzdıksız sabaq alyp jürdım.

Sodan soñ byl­­tyr qazanda dombyramdy alyp, Qa­zaq­stan­ğa ekı aptadan as­tam uaqytqa baryp qait­­­tym. Ondağy bas­ty maqsatym – dom­­by­ra tartudy mūğalı­mı­mnen betpe-bet otyryp üi­renu. Alğaşqy aptada Almatynyñ körıktı jerlerın araladym. Sosyn, älbette, bırneşe kon­sertke bardym.

Almatyda men barğan al­ğaş­qy konsert – jetıgen aspabyn nasi­hat­tap jürgen Tūrsynai Älıbekqyzynyñ än ke­şınen alğan äserımdı älı künge deiın ūmyta al­maimyn. Tūrsynai jetıgennen bölek, dom­­byrada şeber oinai­dy eken. Konsert ke­zın­de sahnağa alty dombyraşy şyğyp, Tūr­sy­nai­dyñ ekı jağyna bır aiqpen tızerlep otyr­­dy. Sosyn je­teuı bırge bır uaqytta bır­­­­ne­­şe küidı keremet oryn­dady. Jüregımdı tolqytqan eñ emosionaldy sät sol kez boldy. Öit­kenı men dombyrany käsıbi muzykant­tar­dyñ tartqanyn bırınşı ret estıdım. Olar­dyñ oryndauyn estıgen kezde közıme erıksız jas keldı. Sözben sipattap aita almaimyn, alai­­da dombyrada men bılmeitın bır siqyr bar.

Qarap tūrsañyz, būl aspaptyñ mağan eş qa­tysy joq. Men – amerikalyqpyn, qazaq mä­denietımen eş bailanysym joq. Dei­tūr­ğan­men, dombyranyñ ünın estıgen saiyn me­nı sol aspapqa qarai tartyp, baurap ala­tyn bır närse bar ekenın sezemın. Tek dom­by­ra­nyñ ünı ğana emes, jalpy qazaqtyñ däs­tür­lı muzykasy menı beijai qaldyrmai­dy. Köp äuendı estıp, ruhtandym, jelpıne tüstım. Rasy­men, öte äserlendım. Sol kon­­sert­ten soñ dombyra tartudy üirenuge degen qy­zy­ğuşylyq odan ärı arta tüstı. Betpe-bet öte­tın sabaqty tezdetıp bastauğa degen erek­şe qūlşynys paida boldy.

Almatyda mu­zy­kalyq aspaptar muzeiın araladym. Sol jer­de jürgenımde ertesı künı bır konsert bola­ty­nyn estıdım. Ol konserttı köruge asyq­tym. Onda dombyra­şylarmen qatar qo­byz­şylar da öner körsettı. Sol jerde tūr­ğanymda bır äielmen söilestım. Ol Qa­zaqstanğa ne üşın kelgenımdı sūrady. Oğan jö­nımdı aityp, bärın tüsındırıp aittym. Kon­sert bıtken soñ ol menı dästürlı muzy­ka­da özındık orny bar tūlğalarmen tanys­tyr­dy. Sosyn ol älgı muzykanttardyñ bırıne ba­ryp, menıñ Astanada qandai ıs-şarağa bar­sam bolaty­nyn sūrady.

Sodan soñ ol kelesı künı sol muzeide tüsıretın TV şou­dy tamaşalauğa şaqyrdy. Onda dom­byra­şylar sūhbat berıp, artynşa öner kör­setedı eken. Şouğa baryp, ūmytylmas äser alyp qaittym. Şa­mil Äbıltaev esımdı dom­byraşymen tanysyp, jaqsy aralasyp ket­tım. Ne kerek, sol keştıñ soñynda olar ma­ğan dombyra tartqyzyp, aqyry älgı bağ­dar­lamağa menı de tüsırdı  (külıp). Onda ja­na­şyr, qoldauşy adamdardy köp kezdestırdım. Bärı men oilağannan da asyp tüstı.

Asta­nağa jol tartyp, onda bır jarym apta bol­dym. Alaida onda turist boluğa mümkın­dık bola qoiğan joq. Sebebı men sonau jer­den tek sabaq alu üşın kelgen soñ, Aigerım mū­ğalımnen kün saiyn intensivtı türde sa­baq aldym. Äiteuır, ekınşı dombyraşymen bır uaqytta tarta alatyn künge jettım-au, sebebı Zoom arqyly sabaq alğan kez­de mūğalımmen bırge bır uaqytta bırdei etıp tarta almaisyñ deidı külımsırep.  

"Astanany aralap jürıp Amerika eskırıp qalğan ba degen oiğa keldım"

– Ekı apta Qazaqstanda jürgen uaqyt ışın­de sızdı ne närse qatty tañğaldyr­dy?

– Eñ aldymen, közdıñ jauyn alatyn ta­biğaty. Şaryn şatqaly, Kölsai, Qara şat­qal sekıldı äsem jerlerge tabanym tidı. So­syn köpşılık tamsanatyn Medeu mūz aidynyna köterıldım. Keremet jer! Alaida būl men köruge tiıs Qazaqstannyñ bır kışkene bölşegı ğana. Kelesı jyly keletınım aidan anyq. Sol kezde bıraz öñırdı aralağym keledı.

Menı tağy bır tañğaldyrğan närse - adamdar. Men kezdestırgen ärbır tūrğynnan meiırımdılık iısı añqyp tūrdy. Jolymda sondai jana­şyr, sondai aşyq jandar kezıktı. Sosyn, äl­bette tağamdar qatty ūnady. Jylqy etın köp jedım. Jalpylama aitsam «mynau ūna­dy», «ana jerı ūnady» dep bölıp-jarmaimyn. Ma­ğan bärı, bärı ūnady.

Aitpaqşy, bas qala­nyñ tür-sipaty erekşe ūnağanyn aita keteiın. Astanağa tek sabaq üşın barsam da, uaqyt tauyp, bıraz jerıne bardym. Qalanyñ eskı bö­lıgın, sosyn ūlttyq mu­zeidı bes sağat araladym. Qalanyñ sonşalyq za­ma­naui ülgıde salyn­ğanyna tañğaldym. Mūny körgen soñ Amerika eskırıp qalğan ba dep oilap qaldym (külıp).

Älbette, är eldıñ özındık erekşelıkterı bar. Nu-İork – sözsız, keremet qala. Almaty men Astanadan öz­geşe. Alaida Astananyñ özındık artyq­şylyğy bar. Onda men konsertke bardym. Nazarbaev universitetı orkestrınıñ müşe­lerı­men tanysyp, bırge dombyra tarttyq. Mūnda da ūmytylmas äser aldym. Jal­py, Qazaqstanda dom­byra aspabyn qatty qūrmet­tei­tı­nı­ne közım jettı. Öz aspa­byn osy­lai erekşe qadır­leitın bas­qa eldı körmeppın. Sızderde ülkenı by­lai tūrsyn, tıp­tı kış­­kentai bala­lar da dom­byra­da oi­nau­dyñ şe­berı bolyp alğan ğoi.

– Bızde el ışınde «Nağyz qa­zaq – qa­zaq emes, nağyz qazaq – dom­byra» deidı.

– İä, men sony tüsındım. Menı qat­ty tañğaldyrğan osy närse bol­dy. Bır ğana aspaptyñ sızderdı bır şañyraq astyna bırıktırıp, mäde­niet­terıñızdı sonşalyq aişyqtai­tynyna tañ-tamaşa boldym. Älem boiynşa mūndai erekşelıgı bar basqa el oiyma da kelmeidı. Bır ğana aspaptyñ memlekette, ärı mä­deniette ülken röl at­qara­tynyna tañ­ğaldym. Mūndai airyqşa aspapty keş bol­sa da, tani bastağanyma şeksız quanyş­tymyn. Qazır şama-şarqym jetkenşe ony dūrys üirenuge talpynyp jürmın.

Negızı, muzykanttarğa özge eldıñ aspabyn üirenu eş qiyn emes. Alaida olar öz «tüsınıgıne» salyp oinaidy. Köp jağdaida ol aspapty oilap tapqan eldıñ mädenietın zert­teuge, sonyñ ışınde muzykasyn, teh­nikalaryn zertteuge uaqyt qūrtyp jat­pai­dy. Al mūnda sol eldıñ mädenietıne, aspa­by­na, halqyna degen qūrmettıñ kem bolğany bılınıp qala­dy. Al men eseigen saiyn özge eldıñ mädenietın qatty qūrmetteimın. Muzykasy­na asqan syilastyqpen qaraimyn. 

– Qazır küi qorjynyñyzda qanşa tuyn­dy bar?

– Qazır sanap köreiın. Men tızımge ja­zyp jür­gen edım. Bır, ekı, üş, tört (sanap)...on al­­ty, on jetı. İä, jalpy sany on jetı küi tar­­ta alady ekenmın. Qazır on segızınşı küidı üirenıp jatyrmyn. Bıraq neğūrlym köp küi üi­rensem, alğaşqy üirengenderımdı soğūr­lym tez ūmytyp qalamyn. Sol üşın ünemı tartyp, eske salyp tūramyn.

– Mūnyñ bärın ekı-aq jyldyñ ışın­de üirengenıñızge tağy tañğalamyn.

– İä. Käsıbi gitaraşy bolğan soñ, köp je­rın tez ūğynyp aldym. Lezde qağyp aldym. Alaida gitarağa qoldanatyn keibır ädıster dom­byrağa kelmeidı. Tehnika jağynan bıraz qi­naldym. Oğan qosa gitarany mediatormen oinaisyñ ğoi, al dombyrany sausaqtarmen tartu kerek. Men üşın jañalyq osy erek­şe­lık boldy. Degenmen bırte-bırte üirenıp ket­tım.

Ekı jyl būrynğymen salystyrğanda qazır tehnikam bıraz jaqsarğan. Alaida älı üirenerım köp. Osy rette mağan būl keremet aspap­ty üiretken Äigerım ūstazyma alğy­sym şeksız. Öte bılıktı, keremet jan. Sabaq kezınde men barlyğyn dūrys ıstep otyrğan sekıldı sezınemın, alaida Äigerım oryn­dauym­nan ūsaq-tüiek detaldar tauyp alyp, menı ünemı tüzetıp otyrady. Menıñ käsıbi deñgeidegı küişı bolğanymdy qalap, ruhtandyryp otyrady.

Älbette, muzykant bolğasyn keibır qabıletım dombyrany tez üirenuıme septıgın tigızgen bolar. Degenmen qazırgı şeberlıgımnıñ basym bölıgı – sol kısınıñ arqasy. Ä degende internetten üire­ne bastağan kezde mūnyñ soñy qalai bo­laryn bılmedım. Alaida onlain sabaq men oilağannan da jaqsy nätije berdı. Dei­tūr­ğanmen, betpe-bet otyryp üirengen­nıñ jönı bölek eken. 

– Dombyra tartudy üirenudegı bas­ty maqsat ne?

– Basty maqsatym dombyrany qazaqtar sekıldı emın-erkın tartqym keledı (külıp). Ärı qazaqtar jaqsy qabyldaityndai dombyrada şeber oinağym keledı. Sondai-aq Qazaqstanğa baryp konsertte öner körsetudı közdeimın. 

– Bıraq sız qazırdıñ özınde-aq qazaq­tar sekıldı keremet tartasyz ğoi. Ärı bız sız­ge qazaqtar jaqsy qabyldağannan keiın habarlasyp tūrmyz.

– Dombyrany käsıbi qazaq muzykant sekıldı tartu dep külımsıreidı. Menıñ armanym Qazaqstan sahnalarynda jekelei jäne toppen bırge öner körsetu. Qandai muzyka, ony qaşannan berı üirenseñ de, älı bıl­mei­tınımız köp. «Bıldım, boldy» deuge bolmas. Son­dyqtan aldağy uaqytta bıraz aspap pen köp küidı üirengım keledı.

Sosyn mağan tağy bır stil ūnap qaldy. Qalai ataluşy edı? Dom­byrany şeber tartumen qatar, keremet dauyspen än şyrqaidy. Folklorlyq än be eken, älde basqa än aityp tūr ma mynda? (Säule Jañabergenovanyñ än aityp tūrğany taspalanğan videony jıberıp) deidı.

– Dästürlı än.

– Sol dästürlı ännıñ äuenderın üirensem deimın. Alaida men än aita almaimyn, bıraq būl änderdıñ äuenıne ğaşyqpyn. Myna kısınıñ naqyşyna keltırıp än aitumen qatar, dombyrany qalai keremet tartqany­na tamsandym. Aldağy uaqytta dästürlı änderdıñ muzykasyn üirenudı qolğa alamyn.

– Äñgımeñızge rahmet! Önerıñız örge jüz­sın!

Sūhbattasqan 

Älii TILEUJANQYZY

turkystan.kz