Bır aptadan soñ Astanada Düniejüzılık köşpendıler oiynynyñ şymyldyğy türıledı. Älemnıñ 85 elınen keletın 2 myñnan astam atlet etnikalyq sport türlerınen özara kım myqtyny anyqtaidy. Astanağa eñ köp delegasii bastap keletınderdıñ tızımınde Majarstan qūramasy köş bastap tūr. 15 sport türınen küş synasatyn Majarstan qūramasy bas qalağa 50-den astam sportşyny baptap äkelmek. Osy rette ūlttyq qūramany bastap keletın delegasii basşysy, belgılı antropolog, professor, «Madiir Tūran» qorynyñ prezidentı Andraş Biroğa habarlasyp, äñgımelesken edık.
– Sız turaly derekter ızdestırgenımızde dzudodan Majarstannan 7 dürkın chempiony ekenıñızdı bıldık. Käsıbi sporttan qol üzıp, antropologii sekıldı kürdelı de qiyn salağa bet būruyñyzğa ne türtkı boldy?
– Äñgımenı ärıden bastaityn bolsam, menıñ äkem Şyğys Majarstannan, al anam Soltüstık Majarstanda düniege kelgen. Ekeuı Budapeştte kezdesıp, köñıl jarastyryp, otau qūrğan. Men sonda düniege keldım. Degenmen jazğy kanikuldy aimaqta tūratyn ata-äjemnıñ üiınde ötkızetınmın. Ondağy attarğa mınıp, sadaq atu, jamby atu sekıldı dästürlı sporttarğa qyzyqtym. Odan bölek, ülkender auzynan türlı añyz tyñdap, mädenietke susyndap östım. Bala kezden osyndai ortada ösken soñ, ūlttyñ tarihyna qyzyqpai qoimaisyñ. Jalpy, oquşy kezımnen tabiğat pen tarihqa qatty qyzyqtym. Alğaşynda därıger boluğa bekıngenmın, keiın biologii pänıne yntam audy. Öitkenı ol sala antropologii, zoologii sekıldı salalarmen toğysqan. Söitıp, universitette adam biologiisy men antropologii mamandyğy boiynşa bılım aldym. Al dzudoğa kelsek, men jasöspırım kezımnen Majarstannyñ ūlttyq qūrama sapynda boldym. El chempionatyn jetı ret ūttym. 1992 jyly älem chempionatyna almai qoidy, ärı sol uaqytta oquyma basa nazar audaru qajet boldy. Söitıp, käsıbi sporttan ketıp, ğylymğa bet būrdym. Keiın Budapeşttegı antropologii institutyna jūmysqa tūrdym. Bügınde onda basty antropolog qyzmetınde jūmys ıstep jürgenıme jiyrma jylğa juyqtady.
– Qazaqstan men Majarstan arasyndağy strategiilyq serıktestık keiıngı on jylda qarqyn alğany belgılı. Alaida bız tıldesken majar ğalymdary ekı el arasyndağy tuystyq bailanysty bala künınen beske bıletının aitady.
– Däl solai. Bala künımde atam Qazaqstanda tuystar tūratynyn ünemı aityp otyratyn. Maqtanğanym emes, bıraq Europa madiirlary ejelgı mädeniettı jaqsy saqtağan. Ortalyq Europany meken etkenımızge 1 200 jyl bolsa da, Şyğystan şyqqanymyzdy eş ūmytqan emespız. Eñ keremetı, ejelgı tılımız ben älıpbiımızdı saqtai aldyq. Madiir tılı Europanyñ eşbır tılıne ūqsamağan. Ärı bızdıñ tıl eş şūbarlanbağan. Özge elden bır paiyz ğana kırme söz engen. Ata-babalarymyzdyñ qūndylyqtarymyzdyñ tügelın közınıñ qaraşyğyndai saqtap, osy künge jetkızgenın maqtan köremız. Sız türkologii ğylymynyñ qaida düniege kelgenın bılesız be? Ol sala köpşılık oilaityndai Türkii i Orta Aziida emes, XIX ğasyrda Majarstanda tuyndağan. Ol uaqytta Reseidıñ otarynda bolğan Qazaqstannyñ jağdaiy qiyn. Zertteu jürgızuge mümkındık bolmady. Al sol kezde bızden Vamberi Arminii Ortalyq Aziiğa saihattap, madiirlardyñ şyğu tegın jıtı zerttedı. Keiın Resei imperiisy rūqsat bermedı. Alaida ata-babalarymyz tüp-tamyrymyz Ortalyq Aziidan ekenın eş esten şyğarmady. Sosyn XIX ğasyrdyñ basynda onda tabany tigen ekınşı majar, graf Laslo Almaşi qazaqtar men qyrğyzdardyñ şejıresın jazğan alğaşqy europalyq atandy. Sol jyldary Tūran ideisy tuyndady. 1922 jyly Budapeştke alğaş ret kelgen Atatürık türkologtardyñ tarih turaly kıtap jazğanyna ärı el ışınde Atilla degen esım keñınen taralğanyna qatty qyzyqty. Keiın ol öz elınde jaña ideologii jasaqtap, majarlardy tyğyz bailanys ornatuğa şaqyrdy. Aqyrynda, Majarstan professorlary Ankarada sabaq berdı. Majar tılındegı köp tarihi kıtap türıkşege audaryldy. Keiın 40-jyldardağy sosialistık kezeñde mūny ılgerıletuge mümkındık bolmady. Degenmen 90-jyldary aradağy bailanys qaita jañğyrdy. Olai boluy da zañdylyq, sebebı ortaq tarihty ysyryp qoi almaisyñ. Mūnyñ bärın estıp-bılıp ösken menıñ kökeiımde tuys ūlttardy bırıktıru turaly arman menmūndalap jürdı. Bır-bırımen tuys ata-babalarymyzdyñ qandai ūly tūlğa bolğandaryn, olardyñ nendei tarih jazyp ketkenın nasihattaudy közdedım. Älbette, tuys ūlttar arasyndağy tarih Keñes ükımetı kezınde būrmalandy. Qazır de tüsınbeitınder jeterlık. Menıñ maqsatym sol – şynaiy tarihty körsetu. Tarihymyzdyñ tūtasyp jatqanyn köp adam bılse eken deimın. Äsırese, köşpendılerdıñ bai mädenietın jete tüsınse eken. Köşpendıler jai ğana adamdar emes, sivilizasiinyñ bır ūşy ekenın bılıp jürse deisıñ. Atalarymyzdyñ nelıkten üi tūrğyzğysy kelmei, kiız üide tūrudyñ yñğaily sanağanyn köbı bılmeidı. Qazaqstan aumağynda saq däuırınde qaru-jaraq, zerdelı būiymdar jasaudyñ keremet tehnologiisyn qoldanğanynan da köpşılık beihabar. Osy maqsatty közdegen men Qazaqstanğa bırneşe ret keldım. Alğaşynda 1988 jyly Majarstan qūramasymen Almatyğa jarysqa kelıp, jeñımpaz atanğanmyn. Alaida ol kezde sarbazdar men poliseiler orystar boldy. Qazaqtardy tek köşede kördık. Keiın 2004 jyly Almatyda Ortalyq memleket muzeiıne şaqyrtyldym. Sol kezde Qazaqstannyñ bırneşe aimağyn araladym.

– Sosyn bır top ğalymdy ertıp äkelıp, Qostanai oblysynda ğylymi ekspedisii jasadyñyz. Nege däl Torğai aimağyn tañdadyñyz? Būl ekspedisiinyñ bererı ne boldy?
– Bız Qostanai oblysynda būryn da, qazır de madiir ruynan taraityndar köp tūratynyn bılemız. Bız olardyñ bızben tuystyq belgilerin salystyryp, tekseru jürgizıp körgımız keldı. Söitıp, bır top ğalym bolyp, 2006 jyly onda ğylymi ekspedisii jasadyq. Madiirlar köp şoğyrlanğan aimaqtardy araladyq. Olardyñ şejırelerın, aty-jönderın, añyz, dästürlerın jıtı zerttedık. Sosyn tükırık arqyly genetikalyq material jinadyq. Erler arasynda testıleu ötkızdık. Sebebı Y-hromosoma ūrpaqtan-ūrpaqqa özgerıssız jetedı. Būl testıleu arqyly äke jağyn zerttep, qazaqtyñ basqa rulary nemese basqa ūlt ökılderımen tuystyğyn anyqtauğa bolady. 20 jyl būryn Qazaqstanda derekter bazasy anau aitqandai dūrys jolğa qoiylmağan-tyn. Sondyqtan bız bärın qolmen jinadyq. Aqyrynda 120-ğa juyq adamnyñ DNQ materialyn jinap, Budapeşttıñ biologii institutyna alyp kelıp, jan-jaqty zerttep, analiz jürgızdık. Qyzyq bolğanda, Torğaidağy madiirlar men Europadağy madiirlardyñ äke jağynan bailanysy bar bolyp şyqty. Būl degenımız olardyñ būryn bır ūlt bolğanyn, olardyñ madiirlar dep ataluy kezdeisoqtyq emes ekenın bıldıredı. Köp madiir kezınde batysqa ketıp qalğan, al elde qalğandary az. Belgılı bolğandai, madiirlar Oñtüstık Qazaqstan jäne Özbekstan aumağyn meken etken. Qarağandyda da tūrady. Reseimen şekaralas Omby jerınde būryn Qaratau, qazır Russkoe pole dep atalatyn auylda da madiirlar köp tūrady. Olar özderın qypşaq madiirlarmyz dep aitady. Al Torğaidağylar «bız arğyn madiirlarmyz» dep tanystyrady. Al oñtüstıktegıler özderın özbek madiirlary dep ataidy. Būl olardyñ būryn jeke taipa bolğanyn añğartady. Ortalyq Aziinyñ basqa madiirlary da bır-bırımen genetikalyq bailanysy bar ekenı däleldengen. Olardyñ bärı kezınde bır ūlt bolğan, ejelgı atauyn da saqtap qalğan. Osy rette mañyzdy närse aita keteiınşı. Qazaqstanda bızdı vengrler, bızdıñ eldı Vengrii dep köp aitady. Mūny estıgen bız özımızdı yñğaisyz sezınemız. Bız özımız olai atamaimyz, köpşılıgı mūny estıse, tıptı de tüsınbeidı. Qazaqşa – majar, bızdıñşe – madiir. El atauy – Majarstan, madiirlar elı. Osylai atağan dūrys. Osyny köpşılık jadynan şyğarmasa eken deimın.
– Keiın elge qaita kelıp, jergılıktı halyqpen ekspedisii nätijesın talqyğa saldyñyzdar ma?
– İä, bır jyldan soñ Torğaiğa baryp, ekspedisiinyñ nätijesın ortağa saldyq. Ondağylar tuystyğymyz beki tüssın dep bırlesıp ıs-şara ötkızudı ūsyndy. Söitıp, ondağy Saryqopa kölınıñ mañynda ornalasqan Sağa degen auylda ülken jiyn ūiymdastyrdyq. Ony Madiirlar qūryltaiy dep atadyq. Onda madiirlardyñ rubasy bolğan syily tūlğa Qūrmanğazy Jandıldin men özı Almatyda, bıraq ata-anasy Torğaida tuğan Aibek Naqypov köp qoldau bıldırdı. Men Majarstannan bır top bılıktı mamandy ertıp bardym. Bız onda ata dästürımızdı tanystyryp, prezentasii jasadyq. Odan bölek, 25 madiir sadaq jäne jamby atu sportyn köpşılıkke tanystyrdy. Ol kezde Qazaqstanda ol sport türlerı anau aitqandai dūrys nasihattalmağan bolatyn. Tūrğyndar öz attaryn berdı. Odan bölek, olar muzykanttardy şaqyrdy. Bız olardyñ kömegımen köşpendıler şouyn körsettık. Türlı trukter jasadyq. Qazaqtar küresıp, özara küş synasty. Üş künge jalğasqan būl qūryltai öte qyzyq öttı. 200-ge juyq tūrğyny bar auylda ötken būl ıs-şarany tamaşalauğa 8 000-nan astam adam keldı. Keş soñynda joğaryda aityp ötken Qūrmanğazy, Aibek ağalar men jergılıktı aqsaqaldarmen aqyldasyp, mūny ekı jyl saiyn osynda ötkızıp tūramyz dep şeştık. Alaida aqyldasa kele mūny Majarstanda ūiymdastyramyz degen toqtamğa keldık.
– Sol jyly Qostanai topyrağynda ötken ol qūryltai uaqyt öte kele Europadağy eñ auqymdy iventke ainalyp, bügınde älem jūrtşylyğynyñ auzynan tüspei jür.
– Däl solai. 2008 jyly Majarstanda ötken bırınşı qūryltaida 25 000 adamnyñ basyn qostyq. Onda tek madiirlardyñ emes, ejelgı ğūndar, jalpy türkılerdıñ mädenietın, sportyn nasihattadyq. Ekı jyldan soñ ötken qūryltaida tek sportty ğana emes, ğylymdağy nätijelerdı köpşılıkke tanystyrdyq. Söitıp, mūny dästürge ainaldyryp aldyq. Qūryltai saiyn türlı taqyrypta körme ötkızemız. Mysaly, biyl Şyğys jäne Batys ğūndary turaly mol habar beretın körme ötkızıldı. Sonymen qatar qarular, zergerlık būiymdar tarihynan syr şertetın körme ünemı ūiymdastyrylady. Odan bölek, arheologiilyq, genetikalyq zertteulerge negızdelgen konferensiilar ötkızdık. Oğan qosa, at, tüielerge mınıp, köş tüzep öttık. Kiız üi tıktık. Jyl saiyn būl qūryltaidyñ auqymy men qarqyny artyp keledı. 2016 jyly ötken qūryltaiğa 180 myñğa juyq halyq jinalyp, nätijesınde türkı älemınde ūiymdastyrylğan eñ ülken ivent atandy. 2022 jyly 200 myñ adamnyñ basyn qosyp, Europada ötken eñ ülken ıs-şara atağyn tağy ielendı.
Rasynda, Qazaqstanda tuyndağan būl bastama älem tañğalatyn osyndai auqymdy ıs-şarağa ainaldy. Aita keterlıgı, ol qūryltaiğa keletın qazaqtardy ärdaiym qūtty qonaq etıp, kütıp alamyz. Osy jyldar ışınde Qazaqstannyñ bırneşe ministrı keldı. Odan bölek, qyzyğyp, tamaşalaityndary qanşama?! Aitudy ūmytyp baramyn, Majarstanda ötken alğaşqy qūryltaidan soñ arheolog, antropolog, tarihşy, etnograf mamandardyñ basyn qosyp, «Madiir Tūran» qoryn aştyq. Ädepkıde tek ğylymi jūmystar atqaryp jürdık. Keiın sadaq atu, jamby atu, audaryspaq sekıldı dästürlı sportpen şūğyldanatyndardy qatarymyzğa qosyp aldyq. Bügınde qūryltai ötkızuden bölek, özge tuystar eldermen bırlesıp, türlı joba ötkızemız. Sonyñ ışınde Qazaqstanmen tyğyz yntymaqtastyq ornattyq. Onda türlı konferensii men jiyndar ötkızıp tūramyz. Mysaly, Almaty äkımdıgımen bırlesıp, «Boraldai saq qorğandary» arheologiilyq parkınde halyqaralyq «Ūly dala ruhy» etnofestivalın ötkızdık. Odan soñ, Astanada etnoauyl aumağynda «Köşpendıler älemı» atty festival ūiymdastyrdyq. Onda ejelde madiirlar qoldanğan qarular men zergerlık būiymdardy tanystyrdyq. Köşpendıler şouynda sadaq, naiza, aibalta qoldanyp, köpşılıktı täntı qyldyq. Odan bölek, Özbekstan, Qyrğyz Respublikasy, Türkımenstanmen de tyğyz bailanystamyz. Qyrğyzdar Düniejüzılık köşpendıler oiynyn alğaş ūiymdastyrğanda qoldau bıldırıp, aşyluyna 25 madiirdy atqa mıngızıp, qatystyrdyq. Sol kezde Majarstannan seksenge juyq delegasiiny bastap kelgenbız.
– Äñgıme basynda Düniejüzılık köşpendıler oiyny turaly söz qozğağanda mūnyñ tarihy ärıde jatqanyn aityp qalğan edıñız. Köşpendıler oiynyn bastap bergen qyrğyz bauyrlar sızder Majarstanda alğaş ūiymdastyrğan qūryltaidan äser alyp, soñynda osy bastamany ıske asyrdy dep aita alamyz ba?
– Solai dese de bolady. Bızdıñ qūryltaiğa qyrğyz elınıñ Sport ministrı kelgen-tın. Sosyn olar Europada köşpendıler mädenietın sender paş etıp jürseñder, bız jaqta nelıkten özımız nasihattamasqa dep bastama köterdı. Olarmen bailanys ornatyp, aqyldasa kele, bız özara bäsekeles bolmaiyq, dūrysy, Majarstanda köşpendıler kezdesuı, mädeniet jäne sportty körseteiık, al qyrğyzdar köşpendılerdıñ töl sportynan bäseke ūiymdastyrsyn degen şeşımge keldık. Aiyrmaşylyğyn tüsınıp tūrsyz ğoi, iä? Bız, tuystas elder bäsekeles emespız. Majarstandağy qūryltaida halyqtardyñ şyğu tegı, mädeniet jäne sport turaly derekter taratylsa, qyrğyzdar bastağan Köşpendıler oiynynda tek sportqa basymdyq berıledı. Ärı oğan ūlttyq sportqa qyzyğatyn kez kelgen ūlt ökılderı qatysa alady. Būl – ülken sport merekesı. Bız ol oiyndy ūiymdastyratyn ruhty mamandardy ünemı qoldaimyz. Oiyn saiyn köp sportşyny baptap äkelemız. Biyl aqpanda Qazaqstan sport ministrlıgınıñ ökılderı jäne ūiymdastyruşylardyñ şaqyruymen Astanağa baryp qaittyq. Nauryzdan bastap Majarstan qūramasyn jasaqtaumen ainalystyq. Bızde ūlttyq sportqa den qoiğan myqty atletter jetıp artylady. Mäselen, bızde sadaq atu sportymen bes myñnan astam adam ainalysady. Olardyñ ışınen kıleñ myqtylardy saidyñ tasyndai ırıktep alu oñaiğa soqqan joq. Irıkteu saiystary bırneşe aiğa jalğasty. Esesıne, qazır kıl myqtylardan jasaqtalğan qūramamyz Astanağa jolğa şyğuğa tas-tüiın daiyn otyr.
– Bır aptadan soñ Astanada bastalatyn Köşpendıler oiynyna qanşa sportşy baptap äkele jatyrsyzdar? Sadaq atudan bölek, qandai sport türınen jarysasyzdar?
– Bız Majarstannan eluge juyq atlettı bastap aparamyz. Älbette, bız ärdaiym köp saiysuşyny alyp barğymyz keledı-aq. Alaida är sport türıne berılgen kvota sany şekteulı. Degenmen ainyp qalatyn bız emes, özımızdı myqty sanaityn saiystarda bar küşımızdı saluğa tyrysamyz. Tek kökpar jarysynda öz attarymyzben saiysa almaitynymyz ökınıştı. Degenmen jeñıske jetu üşın qolymyzdan kelgenın jasaimyz. Bız kökpar, kürestıñ barlyq türınen, audaryspaq, jamby, sadaq atu, teñge ılu, jalpy aitqanda 15 sport türı boiynşa synğa tüsemız.
– Söz soñynda sūraiyn degenım, qazaqşa täp-täuır söileisız. Elge kelgen az uaqytta üirenıp jürsız be, älde?
– Qazaqstandağy dostarymnan üirendım. Odan bölek, üide öz betımşe üirendım. Men köp oqimyn. Qazaqşa maqalalar oqimyn, film köremın. Jaqsy tüsınemın, bıraq erkın söileuge keide yñğaisyzdanamyn. Sebebı praktika az. Qazaqstanğa barğanda ğana söilesemın. Negızı, mağan qazaq tılı ūnaidy. Ädemı, äuezdı tıl. Bızdıñ tılge ūsqastyqtar, ortaq söz köp bolğandyqtan janyma jaqyn tartamyn. Orysşağa qarağanda qazaqşa söilesken mağan yñğaily.
– Iske sät! Äñgımeñızge rahmet!
Sūhbattasqan
Älii Tıleujankyzy