Abaidy moñğol tılınde söiletken Sūltan Täukeiūly

10 Qyrku'i'ek, 2020

Ūlan-Batyr qalasyndağy Moñğolii ğylym jäne tehnologii universitetınde Moñğoliinyñ eñbek sıñırgen mädeniet qairatkerı, jazuşy, ğylym doktory, professor Sūltan Täukeiūlynyñ 18 tomdyq şyğarmalar jinağy, «Señgır taular» romany jäne «Abaidyñ qara sözderın» moñğol tılıne audarğan jaña kıtabynyñ tūsaukeserı öttı. Atalğan ıs-şarağa  jergılıktı qazaq diasporasynyñ ökılderımen qatar resmi qonaq retınde Qazaqstan Respublikasynyñ Moñğoliidağy Elşısı Jalğas Ädılbaev ta qatysty.

Abaidy moñğol tılınde söiletken Sūltan Täukeiūly ūly ğūlamanyñ şyğarmalaryndağy filosofiilyq közqarasy men qoğamdyq pıkırı turaly oi bölıse otyryp, «Abaidyñ qara sözderın» moñğol tılıne audaru barysynda tuyndağan qiyndyqtar men aqynnyñ jazu erekşelıgı turaly ekjei-tekjeilı baindap berdı.

Sūltan Täukeiūlynyñ şyğarmaşylyq keşı barysynda Elşı J.Ädılbaev ıs-şarağa qatysuşylardy Qazaqstan Respublikasynyñ Prezidentı Q.Toqaevtyñ «Jaña jağdaidağy Qazaqstan: ıs-qimyl kezeñı» atty Joldauymen tanystyryp, elımızde bılım men ğylymğa basa nazar audarylyp otyrğanyn jetkızdı. Sondai-aq, qazaqtyñ ūly aqyny jäne oişyl ğūlamasy Abai Qūnanbaiūlynyñ 175 jyldyq mereitoiyn atap ötu şeñberınde qazaqstandyq tarap jürgızıp jatqan ıs-şaralar jönınde keñınen mağlūmat berdı.

Sonymen qatar Elşılıktıñ ūiymdastyruymen osy keşte jergılıktı qazaq diasporasynyñ belsendı jastarynyñ, atap aitqanda Ləilə Elğazyqyzy, Ümıt Adaiqyzy, Ənşıqara Qatiraūly jäne Äbei Serıkbolqyzynyñ oryndauynda Abaidyñ «Jıgıtter, oiyn arzan, külkı qymbat» jäne «Qaiğy kelse qarsy tūr, qūlai berme» öleñderı oqylyp, «Segız aiq» pen «Közımnıñ qarasy» änderı şyrqaldy.

Sūltan Täukeiūly : «Qazaqty  tanu üşın ūly Abaidy ūğa bılu kerek»

Körnektı ğalym, jazuşy Sūltan Täukeiūly tuma talant, üzdıksız ızdenısınıñ nätijesınde «Señgır taular», «Arman tau», «Arystardyñ armany», «Aqyr Jänıbek», «Tağlym», «Almas qylyş» romandary men köptegen äñgıme, povest, dramalary arqyly oqyrmandarğa tanymal bolğan qalamger.

Taiuda avtordyñ 17 jäne 18-tomdarynyñ tūsau keserı men şyğarmaşylyq keşı Ūlan-Batyr qalasynda  öttı.

Romanda baindalğan tarihi derekter şynaiy, sujetterı tartymdy, tılı şūraily, obrazdary kesek. Avtordyñ moñğol tılınde jazğan dilogiilyq «Señgır taular» romany 1986, 1990 jyldary Ūlan-Batyrda jaryq körıp, moñğol, qazaq oqyrmandary jyly qabyldağan edı. Qazaq oqyrmandarynyñ tılegı boiynşa qalamger «Señgır taulardy» ötken jyly  qazaq tılıne audaryp, biyl oqyrmandarğa ūsynyp otyr. Audarma barysynda romanğa bırşama özgerıster engızılıp, tolyqtyrylğan. Sebebı ötken qoğamda ädebiettıñ taptyq, partiilyq sipaty degen jeleumen jasalğan senzuralyq talaptardy qaita qarap, tarihi şyndyqty aşyp körsetu maqsaty közdelgen.

Talantty qalamger Sūltan Täukeiūlynyñ şyğarmalarynyñ XVIII tomyna bırneşe derektı povesterı men soñğy jyldaary jazğan äñgımelerı, estelık maqalalary qamtylğan. Sonymen qatar ūly oişyl, aqylman aqyn, ğūlama hakım Abaidyñ ğaqyliilyq qara sözderın moñğol tılıne audaryp, osy tomğa engızıp otyr. Jaqynda jaryq körgen jaña tuyndyğa monğoldyñ ziily qauym ökılderı airyqşa nazar audara bastady.

Memleket, qoğam qairatkerı, ğalym, jazuşy, audarmaşy, dramaturg, belgılı diplomat Sūltan Täukeiūly ağamyz özınıñ sanaly ömırın qazaq halqynyñ tarihyn, salt-dästürın, ūlttyq bolmysyn nasihattauğa arnağan, ūltjandy qalamger. Avtor tılşılerge bergen sūhbatynda «Kelesı 19-tomyn tolyq ūly Abaiğa arnap otyrğanyn» aitady. Sätın salsa «Abai jäne bız» atty jaña kıtabyn jaqyn arada baspağa jol tartqaly otyr eken. Sūltan ağamyz: «Bız Abaidy basqa ūltqa tanytu üşın äuelı özımız tolyq tanyp-bıluımız kerek. Qazaq halqy Abaidyñ «tolyq adam» ideisyn älı tüpkılıktı tüsınıp ülgergen joq. Älem halyqtary fransuzdy Napoleon, ağylşyndy Şekspir, orysty Puşkin, monğoldy Şyñğyshan arqyly tanysa, qazaqtardy Abai arqyly tanuy tiıs» deidı. Avtor aldağy eñbegınde Abaidyñ ğaqyliilyq tolğanystary men ağartuşylyq tälımderın bügıngı qazaqtardyñ tırşılık bolmysy, oilau qabıletımen salystyryp, Abai mektebınen tağlym alu jönınde jastarğa oi saludy maqsat tūtqan. Sondai-aq, būl jaña jinağyna Abaidyñ keibır öleñderı men Mūhtar Äuezovtyñ «Abai joly» romanynyñ II tomynyñ keibır bölımın, Qazaqstan Respublikasynyñ Prezidentı Q.Toqaevtyñ «Abai jäne XX ğasyrdağy Qazaqstan» maqalasyn monğol tılıne audaryp engızgelı otyr. Jazuşynyñ jaña jinağy ğalamdyq tūlğa ğūlama Abaidy monğol halqyna keñınen tanytatyn jañaşyl qadam bolady degen ümıttemız.

Ana Şakerhanqyzy, «Otandastar qory» KeAQ Şeteldegı otandastardy qoldau departamentınıñ menedjerı