
Qazırgı halyqaralyq arenadağy elderdıñ jağdaiy tek olardyñ ekonomikalyq, äskeri jäne ğylymi resurstarymen ğana şektelmeidı. Aqparattyq jäne mädeni yqpal etu arqyly öz müddelerın ıske asyru qūraly retınde «jūmsaq küştıñ» mänı de artyp keledı. Serpındı özgermelı jäne tūraqty köşı-qon prosesı «älemdık mañyzy bar mäselege» ainaldy, būl rette ärbır el osy problemalardy özınşe şeşedı. Mūndai jağdailarda kez kelgen memleketke halyqaralyq täjıribenı eskere otyryp, osy saladağy problemalardy şeşudıñ qolda bar jeke täjıribesı negızınde repatriasiinyñ tiımdı jüiesın qūru mañyzdy.
TMD elderı arasynda şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau mäselelerı boiynşa tiımdı täjıribe Resei Federasiisynda da bar. Onyñ diasporalyq saisatty ğana emes, elge erıktı qonys audaru saisatyn jüzege asyruğa, sondai-aq repatrianttardy yqpaldastyruğa mümkındık beretın quatty qūqyqtyq baza, memlekettık qūrylymdar men qarjylandyru közderı bar. Bügınde Resei Federasiisynyñ şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau jäne repatrianttardy bırıktıru mäselelerındegı artyqşylyğy mol. Mysaly, jyl saiyn ekı jüz myñnan astam adam (onyñ ışınde jüz myñnan astamy būrynğy otandastar) Resei azamattyğyn alady.
Jaqynda azamattyq turaly zañğa engızılgen «qos azamattyqqa» qatysty jeñıldıkter – būl reseilıkterdıñ şeteldık otandastardy memlekettık qoldauğa bağyttağan tağy bır mañyzdy qadamy.
Sonymen qatar 2020 jylğy 12 mamyrda Resei prezidentınıñ №322 «Şetelde tūratyn otandastardyñ Resei Federasiisyna öz erkımen qonys audaruyna yqpal etu jönındegı memlekettık bağdarlamany ıske asyrudyñ keibır mäselelerı turaly» Jarlyğy qabyldandy, ol 2020 jylğy 1 şıldeden bastap küşıne endı. Qūjat qonys audaru bağdarlamasyna bırqatar özgerıs engızedı.
Resei täjıribesın zerdeleu maqsatynda «Otandastar qory» KEAQ ökılderı Reseidıñ şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau salasyndağy qūqyqtyq bazasyna taldau jürgızıp, memlekettık organdar men kommersiilyq emes ūiymdardyñ qyzmetın zerttedı.
Şetelde tūratyn otandastardy Reseige erıktı türde köşırudı qoldau – demografiilyq problemany şeşudıñ basym bağyttarynyñ bırı. Eger reseilık zañnama memlekettık bilık organdaryna otandastaryn erıktı türde köşırudı qoldau mındetın jüktese, onda olardy qoldaudyñ Memlekettık bağdarlamasy Resei halqynyñ sanyn tūraqtandyruğa bağyttalğan şaralar jüiesın tolyqtyrady.
Otandastaryn qoldau şaralarynyñ memlekettık jüiesıne qosa, reseilık zañnama olardyñ şaruaşylyq jürgızuşı subektılerımen reseilık tūlğalardyñ yntymaqtastyğyn yntalandyrady, bırlesken biznes qūruğa, otandastarynyñ reseilık ekonomikağa investisiilarğa qatysuyna yqpal etedı, özara tiımdı kooperasiiny damytudy kötermeleidı.
Şetelde tūratyn orystardyñ Reseige erıktı türde qonys audaruyn qoldau jönındegı Memlekettık bağdarlamanyñ qatysuşysy jäne onyñ otbasy müşelerı qonystanatyn jerın eskere otyryp, federaldyq budjet qarajaty esebınen memlekettık kepıldıkter men äleumettık qoldau aluğa qūqyly, onyñ ışınde jol jüru aqysyn jäne jeke zattaryn tasymaldaudy qosa alğanda, bolaşaq tūratyn jerıne köşuge arnalğan şyğystardy öteuge, Resei aumağynda qonys audaruşylardyñ qūqyqtyq märtebesın anyqtaityn qūjattardy resımdeu üşın memlekettık bajdy töleuge bailanysty şyğyndardy öteuge, köterme järdemaqy aluğa, Resei azamattyğyn alğanğa deiıngı kezeñde Resei zañnamasymen tyiym salynbağan eñbek, käsıpkerlık jäne basqa da qyzmetten tüsken tabys bolmağan jağdaida ai saiynğy järdemaqyny aluğa (bıraq 6 aidan artyq emes) qūqyly. Būl rette järdemaqy mölşerı Reseidıñ tiıstı subektısınde belgılengen eñ tömengı künkörıs deñgeiın eskere otyryp anyqtalady.
Köterme järdemaqy būl bağdarlamağa qatysuşylardy ornalastyru üşın köşkennen keiın bağdarlamağa qatysuşylarğa jäne olardyñ otbasy müşelerıne berıletın aqşalai tölemder retınde aiqyndalady. Köterme tölemder ekı kezeñde jäne Resei Federasiisynyñ qai öñırı qonys audaru üşın tañdalğanyna bailanysty jürgızıletının atap ötken jön (qonystanudyñ basym aumaqtary nemese qonystanudyñ basym aumaqtaryna jatpaityn aumaqtar). Azamattyqty alu prosesın jeñıldetu qoldaudyñ negızgı türı bolyp sanalady.
Şeteldegı orystardyñ mäselelerın retteitın osyndai tūtas jäne quatty bazamen salystyrğanda, repatrianttardy qoldaudyñ qazaqstandyq kemşılıkterı bırşama alañdauşylyq tudyrady.
«Oralman» märtebesın alğan (QR «Halyqtyñ köşı-qony turaly» zañynyñ 1-babynyñ 13-tarmağy), Qazaqstanğa qonys audaratyn etnikalyq qazaq qandai qūqyqtarğa ie bola alatynyn anyqtap köreiık (migrasiilyq aktıde «oralman» degen ūğym äzırşe qaldyrylğan). Bızdıñ zañnamada oralman märtebesın alğan etnikalyq qazaqtarğa materialdyq kömek türlerın anyqtau üşın aldymen naqtylap qūqyqtyq aktıler keşenın zertteu qajet: «Halyqtyñ köşı-qony turaly», «Memlekettık atauly äleumettık kömek turaly», «Halyqty jūmyspen qamtu turaly», «Bılım turaly», «QR zeinetaqymen qamsyzdandyru turaly», «Mındettı äleumettık saqtandyru turaly», «Tūrğyn üi qatynastary turaly» zañdary, «Halyq densaulyğy jäne densaulyq saqtau jüiesı turaly» kodeksı, Jer kodeksı jäne t.b. Sodan keiın türlı memlekettık bağdarlamalar men zañğa negızdelgen aktılerdı tabu qajet.
Memlekettık qūrylymdardyñ resmi saittaryndağy qūqyqtyq aqparat naqty bola bermeidı. Mysaly, Elektrondyq ükımet saitynda «Qazaqstandağy oralmandar: kömek, jeñıldıkter, beiımdeu» («Oralmany v Kazahstane: pomoş, lgoty, adaptasii») degen maqalada: «Oralmandar men qonys audaruşylardy qabyldaudyñ öñırlık kvotasyna engızılgen otbasylarğa önımdı jūmyspen qamtudy jäne jappai käsıpkerlıktı damytudyñ 2017-2021 jyldarğa arnalğan bağdarlamasy şeñberınde subsidiilar (materialdyq kömek) beru türınde memlekettık qoldau şarasy körsetıledı: köşuge – otbasynyñ ärbır müşesıne 35 AEK-ten bırjolğy tölem; tūrğyn üidı jaldau (jalğa alu) jäne kommunaldyq qyzmetterdı töleu boiynşa şyğyndardy jabu üşın 15-ten 30 AEK-ke deiın 12 ai ışınde otbasyna ai saiyn tölenedı» dep jazylğan.
Nätijelı jūmyspen qamtudy jäne jappai käsıpkerlıktı damytudyñ 2017-2021 jyldarğa arnalğan bağdarlamasyn taldau būl somağa Qazaqstanğa qonys audaratyn barlyq etnikalyq qazaqtar emes, tek «Eñbek» bağdarlamasyna qatysuşylar ğana ümıtker boluğa qūqyly ekenın körsettı.
Būl şeteldık otandastarğa keñes beru kezınde «oralman» märtebesın «qonys audaruşy» märtebesımen şatastyruğa bolmaitynyn, būl müldem ekı türlı qūqyqtyq märtebeler ekenın bıldıredı. Mäselen, oralman – būryn Qazaqstan azamattyğynda bolmağan, tarihi Otanyna kelgen jäne halyqtyñ köşı-qony turaly zañynda belgılengen tärtıppen tiıstı märtebe alğan etnikalyq qazaq jäne (nemese) onyñ ūlty qazaq otbasy müşelerı. Qonys audaruşy – Qazaqstan Ükımetı aiqyndağan öñırlerge qonys audaratyn ışkı köşıp-qonuşy. Mümkın, mūndai jağdaida halyqtyñ köşı-qony turaly zañynda qandastar men qonys audaruşylardyñ sanattaryn jeke-jeke qarastyrğan jön bolar. Bügıngı tañda oralman märtebesın alğan etnikalyq qazaq qandai materialdyq qoldau aluğa qūqyly ekenın naqty anyqtauğa qazaqstandyq zañnama mümkındık bermeidı. Halyqtyñ köşı-qony turaly zañynyñ 23-babynyñ 4-2-tarmağynda qandastardy qabyldaudyñ öñırlık kvotasyna engızılgen oralmandarğa jäne olardyñ otbasy müşelerıne «Eñbek» bağdarlamasyna qatysuşylarğa közdeletın memlekettık qoldau şaralary ūsynylady dep bekıtılgen. Bağdarlama oralmandar men qonys audaruşylar üşın saralanğan täsıldı anyqtamaidy.
Qazaqstan oblystary, onyñ ışınde Qazaqstan Ükımetı qandastardy qonystandyru üşın belgılegen öñırler äkımdıkterınıñ saittaryn taldau şeteldegı otandastardy, aldymen qandastardy, memlekettık qoldau turaly aqparattyñ, sonymen qatar oralmandarğa tölenetın tölemderdıñ mölşerı turaly eşqandai aqparattyñ joğyn anyqtady.
Aimaqtyq bağdarlamalarmen jūmys ısteudıñ reseilık täjıribesınıñ artyqşylyğy bar, öitkenı naqty somany körsete otyryp, qonys audaruşylarğa materialdyq ötemaqy töleu, jūmysqa ornalasuğa jäne jūmyspen qamtuğa järdemdesu, otbasylardy tūrğyn üimen qamtamasyz etu, qonys audaruşylarğa kemınde alty ai merzımge uaqytşa tūru üşın tūrğyn üi bölu, äleumettık qamsyzdandyru jäne medisinalyq kömek körsetu, zeinetaqymen qamsyzdandyru, sondai-aq jer beru mäselelerı aimaqtyq qonys audaru bağdarlamalary deñgeiınde şeşıledı.
Tıptı, erıktı jäne mäjbürlı qonys audaruşylar Reseidıñ äleumettık jağdaiy tömen otbasylaryna qatysty federaldy jäne aimaqtyq zañnamasynda qarastyrylğan barlyq jeñıldıkter men järdemaqylardy talap ete alady. Reseidegı şeteldık otandastardy memlekettık qoldaudyñ būl şaralary tiımdı, erıktı qonys audaru bağdarlamasyna kıretın adamdardyñ qonys audaruynyñ belsendı prosesıne yqpal etedı. Būl jūmysqa aitarlyqtai ülestı elektrondyq resurstar qosady.
Reseide Germaniidağy siiqty şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau jönındegı negızgı jūmysty memlekettık qūrylymdar jüzege asyrady. Sonymen qatar federaldyq zañnama şeñberınde otandastar men olardyñ qoğamdyq bırlestıkterın qoldau maqsatynda jūmys atqaratyn qoğamdyq ūiymdar da qūrylady. Mūndai ūiymdardyñ qyzmetı şeteldegı otandastarmen jūmys ısteuge eleulı üles qosady. Olardyñ keibırıne toqtalaiyq.
Şeteldegı repatrianttarmen jäne otandastarmen jūmys auqymy turaly kelesı mälımetter boiynşa aituğa bolady: «Rossotrudnichestvo» älemnıñ 33 elınde 478 ÜEŪ-men özara ıs-qimyl jasaidy; şet elderde 50 ÜEŪ, 2 filialy bar; 70 Halyqaralyq ıskerlık keñes; 105 elmen bailanys jönındegı 77 deputattyq top, şetel parlamentterındegı 68 top; 77 eldegı 180 qala men 820 serıktes qalalar bar; 25-30 mln otandasty bırıktıredı, 92 ūlttyq üilestıru keñesı qūryldy; älemnıñ 173 elınde; orys tılı mamandarynyñ 422 ūlttyq bırlestıgı bar, onda 66 elden 110 myñ oqytuşy jūmys ısteidı; 70 elden 50 000 adamdy bırıktıretın 87 dostyq qoğamy qūryldy; 1 mln adamnan astam auditoriiny bırıktıretın 80 elden 1000 orys tıldı būqaralyq aqparat qūraldary yntymaqtasady. Būl ūiymnyñ barlyq qūrylymdyq bölımşelerınıñ jūmysyn özınıñ auqymymen tañ qaldyratyn quatty aqparattyq elektrondyq resurstar tolyqtyrady.
Qazaqstanda osyğan ūqsas funksiilar «Otandastar qory» KEAQ-na jüktelgen, bıraq «Rossotrudnichestvo» Federaldyq agenttıgınıñ mümkındıkterın «Otandastar qory» KEAQ-nyñ mümkındıkterımen salystyru qiyn. Bırınşıden, reseilık agenttık Resei Federasiisy Ükımetınıñ qūramyna kıredı jäne Resei Federasiisynyñ Prezidentıne tıkelei bağynady, ekınşıden, agenttık tolyğymen federaldy budjet esebınen qarjylandyrylady, üşınşıden, qyzmetkerlerdıñ käsıbi apparaty bar, törtınşıden, şeteldık filialdar men ökıldıkterdıñ äserlı jelısı bar.
«Otandastar qory» KEAQ, bırınşıden, ekı ministrlık qūrğan kommersiilyq emes ūiym (QR SIM jäne QR AQDM, barlyğyna mälım, «jetı kütuşınıñ balağa qaraityn uaqyty joq»), ekınşıden, onyñ jobalaryndağy budjettık qūram bırneşe ondağan ese az, üşınşıden, kadrlyq qūramdy qalyptastyrudyñ käsıbi talaptary joq, törtınşıden, şeteldık filialdar men ökıldıkter turaly aitu qiyn, sebebı būl ūiymnyñ qūqyqtyq märtebesı qazaqstandyq zañnamada anyqtalmağan.
Şeteldegı otandastarmen tiımdı jūmysty ūiymdastyru üşın qor osy künderı sättı qyzmet etıp jatqan şet elderde orystıldı advokattar Qauymdastyğyn qūruğa bastama jasady, būl bızdıñ ärıptesterımızdıñ jūmysyna şyn mänınde erekşe. Şeteldegı otandastardy memlekettık qoldaudyñ reseilık täjıribesı Qazaqstan üşın osy saladağy zañnamalyq baza men memlekettık bağdarlamany äzırleu mäselelerı boiynşa öte qūndy.
Şet elderdıñ täjıribesın zertteu jūmystyñ köptegen qyzyqty jäne paidaly aspektılerın bıluge mümkındık beredı, bıraq būl täjıribenı qoldanu, ärine, eldıñ saisi, ekonomikalyq, tarihi, mädeni damuynyñ ūlttyq erekşelıkterın eskerude teñgerımdı közqarasty talap etedı.
Būl maqalany jazudağy maqsat – basqa elderdıñ täjıribesın tolyq köşıruge ündeu emes, bıraq şeteldık otandastardy memlekettık qoldau salasyndağy jūmystyñ keibır ūtymdy tūstaryna mūqiit köñıl bölu ärqaşan paidaly.
Sonymen, şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau salasyndağy reseilık täjıribenı zerdeleu Qazaqstanda osy bağyttağy jūmystyñ mynadai aspektılerıne nazar audaruğa mümkındık beredı: bügıngı künge deiın şetelde tūratyn etnikalyq qazaqtar men basqa da otandastardy zañnamalyq qoldau mäselelerı şeşılmei otyr, otandastardyñ Qazaqstanğa öz erkımen qonys audaruyn yntalandyratyn memlekettık bağdarlama joq; bügın eñ bastysy – Qazaqstanğa tek zañ aktısı men memlekettık bağdarlama ğana emes, bükıl älem qazaqtaryn tarihi Otan ainalasynda şoğyrlandyru, repatrianttardy qabyldau, jailastyru jäne jūmyspen qamtamasyz etu jönındegı memlekettık saisattyñ negızgı täsılderı men paiymyn bıldıretın qūjattar qajet. Qazaqstanğa tarihi Otanynda qalu jäne ömır süru nietımen kelgen etnikalyq qazaqtarğa bağyttalğan köşı-qon zañnamasy erejelerınıñ tiımdılıgı tömen deñgeide.
Qazırgı uaqytta «Halyqtyñ köşı-qony turaly» Qazaqstan zañynyñ erejelerı qoldanystağy zañnamağa aitarlyqtai qaişy keledı (zañ boiynşa olar oralmandar, 23-bapta sılteme jasalğan basqa aktıler boiynşa – qandastar), būl «Qazaqstan Respublikasynyñ keibır zañnamalyq aktılerıne köşı-qon prosesterın retteu mäselelerı boiynşa özgerıster men tolyqtyrular engızu turaly» Qazaqstannyñ 2020 jylğy 13 mamyrdağy № 327-VI zañynyñ qabyldanuyna bailanysty, oğan säikes 9 kodeks pen 21 zañnyñ mätını boiynşa «oralman» terminı «qandas» terminımen auystyryldy, osy aktılerdıñ arasynda köşı-qony turaly zañ da bar, bıraq soñğy aktıde özgerısterdıñ küşıne enuı keiınge qaldyrylğan; qoldau şaralaryn «Halyqtyñ köşı-qony turaly» Qazaqstan Respublikasy zañynyñ 23-babynda körsetılgendei, zañnamada sılteme normalar arqyly qarapaiym atap ötu jetkılıksız; normalary şeteldegı otandastardy, onyñ ışınde etnikalyq qazaqtardy memlekettık qoldau mäselelerın zañnamalyq türde bekıtetın arnaiy akt qajet; qonys audaruşylardyñ (ışkı jäne etnikalyq qazaqtardyñ) sanattaryn şatastyrmau üşın «Halyqtyñ köşı-qony turaly» Qazaqstan zañynda oralmandar men qonys audaruşylardyñ sanattaryn jeke-jeke qarastyrğan jön; «Otandastar qory» KEAQ-na şet elderdegı etnikalyq qazaqtardyñ qūqyqtaryn qorğaudy qamtamasyz etu mümkındıgı bar advokattar qauymdastyğyn qūru turaly mäselenı köteru ūsynylady; Qazaqstan oblystary, onyñ ışınde Qazaqstan Ükımetı oralmandardy qonystandyru üşın aiqyndağan öñır äkımdıkterınıñ saittaryn taldauğa süiene otyryp, oblystyq äkımdıkterge öz qūzyretı şegınde halyqtyñ köşı-qony salasyndağy memlekettık saisatty ıske asyru kezınde şeteldık otandastardy, onyñ ışınde qandastardy memlekettık qoldaudyñ öñırlık bağdarlamalaryn qabyldau turaly mäselenı köteru ūsynylady. Mäselen, şeteldık otandastardy, onyñ ışınde qandastardy memlekettık qoldau mäselelerınde Qazaqstannyñ ärbır oblysynyñ qarjylyq mümkındıkterın aiqyndauğa, Qazaqstanğa keluge tılek bıldırgen etnikalyq qazaqtar men özge de şeteldık otandastardyñ materialdyq kömektıñ nemese özge de memlekettık qoldaudyñ nysandary, şarttary men mölşerı turaly habardar boluyn sapaly jaqsartuğa, ärbır oblystyñ öñırlık bağdarlamasyna arnaiy bölımderdı engızu arqyly öñır ekonomikasyna investisiilardy tartuğa, tabysty şeteldık otandastar tarapynan qaiyrymdylyqty damytuğa yqpal etuge, ösımdık şaruaşylyğy jäne mal şaruaşylyğy salasynda jūmys ısteuge daiyn öñır boiynşa auyl şaruaşylyğy salasyndağy mamandardyñ qajettılıgın anyqtauğa, auyldyq jerlerde ömır süruge jäne jūmys ısteuge, auyldyq medisinağa, bılım beruge, qyzmet körsetu salasyna üles qosuğa daiyn etnikalyq qazaqtar üşın öñırlık qoldau şaralaryn aiqyndauğa, qazaq diasporasymen jūmys ısteude kömek körsetuge daiyn öñırdıñ tabysty qazaqstandyq käsıpkerlerı qatarynan mesenattar men qaiyrymdylyq jasauşylardyñ derekqoryn jasauğa, memleket pen qoğam şeteldık otandastar men repatrianttardy memlekettık qoldau saisatyn ıske asyruğa budjetten qandai qarajat jūmsalatyny turaly naqty aqparatqa ie boluyna, jalpy Qazaqstan boiynşa şeteldegı otandastardy jäne repatrianttardy memlekettık qoldau turaly bıryñğai derekter bazasyn qalyptastyruğa mümkındık beredı.
Svetlana JARKENOVA, zañ ğylymdarynyñ kandidaty, sarapşy