Resei şeteldegı otandastaryn qalai qoldaidy?

01 Tamyz, 2020

Qazırgı halyqaralyq arenadağy elderdıñ jağdaiy tek olardyñ ekonomikalyq, äskeri jäne ğylymi resurstarymen ğana şektelmeidı. Aqparattyq jäne mädeni yqpal etu arqyly öz müddelerın ıske asyru qūraly retınde «jūmsaq küştıñ» mänı de artyp keledı. Serpındı özgermelı jäne tūraqty köşı-qon prosesı «älemdık mañyzy bar mäselege» ainaldy, būl rette ärbır el osy problemalardy özınşe şeşedı. Mūndai jağdailarda kez kelgen memleketke halyqaralyq täjıribenı eskere otyryp, osy saladağy problemalardy şeşudıñ qolda bar jeke täjıribesı negızınde repatriasiinyñ tiımdı jüiesın qūru mañyzdy.

TMD elderı arasynda şeteldegı otan­das­tardy memlekettık qoldau mä­selelerı boiyn­şa tiımdı täjıri­be Resei Fede­ra­sii­­synda da bar. Onyñ diasporalyq sai­satty ğana emes, elge erıktı qonys audaru sai­satyn jüzege asyruğa, sondai-aq re­­patrianttardy yqpaldastyruğa müm­kındık beretın quatty qū­qyq­tyq baza, mem­lekettık qūrylymdar men qarjylandyru köz­derı bar. Bü­gınde Re­sei Federasiisynyñ şet­eldegı otan­das­tardy mem­le­ket­tık qoldau jäne repat­riant­tardy bırıktıru mäsele­lerındegı ar­tyq­şy­lyğy mol. Mysaly, jyl saiyn ekı jüz myñ­nan astam adam (onyñ ışın­­de jüz myñ­nan as­tamy būryn­ğy otan­dastar) Resei aza­mat­ty­ğyn ala­dy.

Jaqynda azamattyq turaly zañ­ğa en­gızıl­gen «qos azamattyqqa» qa­tysty jeñıl­dık­­ter – būl resei­lık­terdıñ şeteldık otan­­dastardy mem­lekettık qoldauğa ba­ğyt­tağan tağy bır mañyz­dy qadamy.

Sonymen qatar 2020 jylğy 12 ma­myr­da Resei prezidentınıñ №322 «Şetelde tūra­­tyn otan­­das­tar­dyñ Resei Fede­ra­sii­syna öz er­kı­men qonys audaruyna yqpal etu jö­nın­degı mem­lekettık bağdar­la­­many ıske asy­rudyñ kei­bır mä­selelerı turaly» Jar­lyğy qa­byl­dan­dy, ol 2020 jylğy 1 şıldeden bas­tap küşıne endı. Qūjat qonys audaru bağdarlamasyna bırqatar özgerıs engızedı.

Resei täjıribesın zerdeleu maq­satynda «Otan­dastar qory» KEAQ ökılderı Reseidıñ şet­­eldegı otan­dastardy memlekettık qol­dau sa­la­­s­yndağy qūqyqtyq bazasyna tal­dau jür­gızıp, memlekettık organ­dar men kom­mer­sii­lyq emes ūiym­dardyñ qyz­me­tın zerttedı.

 

Şetelde tūratyn otandastardy Reseige erık­tı türde köşırudı qoldau – demogra­fii­lyq problemany şeşudıñ basym bağytta­ry­nyñ bırı. Eger reseilık zañnama memle­ket­tık bilık organdaryna otandastaryn erık­tı türde köşırudı qoldau mındetın jük­tese, onda olardy qoldaudyñ Memlekettık bağ­darlamasy Resei halqynyñ sanyn tūraq­tandyruğa bağyttalğan şaralar jüiesın tolyqtyrady.

Otandastaryn qoldau şaralarynyñ mem­lekettık jüiesıne qosa, reseilık zañnama olar­dyñ şaruaşylyq jürgızuşı su­bek­tıle­rı­men reseilık tūlğalardyñ yntymaq­tas­ty­ğyn yntalandyrady, bırlesken biznes qū­ruğa, otandastarynyñ reseilık ekonomikağa investisiilarğa qatysuyna yqpal etedı, özara tiımdı kooperasiiny damytudy kö­ter­meleidı.

Şetelde tūratyn orystardyñ Reseige erık­tı türde qonys audaruyn qoldau jö­nın­degı Memlekettık bağdarlamanyñ qaty­su­şysy jäne onyñ otbasy müşelerı qonys­ta­natyn jerın eskere otyryp, federaldyq budjet qarajaty esebınen memlekettık kepıldıkter men äleumettık qoldau aluğa qūqyly, onyñ ışınde jol jüru aqysyn jäne jeke zattaryn tasymaldaudy qosa alğanda, bolaşaq tūratyn jerıne köşuge arnalğan şy­ğystardy öteuge, Resei aumağynda qonys audaruşylardyñ qūqyqtyq märtebesın anyqtaityn qūjattardy resımdeu üşın memlekettık bajdy töleuge bailanysty şy­ğyndardy öteuge, köterme järdemaqy aluğa, Resei azamattyğyn alğanğa deiıngı ke­zeñ­de Resei zañnamasymen tyiym salyn­bağan eñbek, käsıpkerlık jäne basqa da qyz­metten tüsken tabys bolmağan jağdaida ai saiynğy järdemaqyny aluğa (bıraq 6 aidan artyq emes) qūqyly. Būl rette järdemaqy möl­şerı Reseidıñ tiıstı subektısınde bel­gılengen eñ tömengı künkörıs deñgeiın eskere otyryp anyqtalady.

Köterme järdemaqy būl bağdarlamağa qa­tysuşylardy ornalastyru üşın köş­ken­nen keiın bağdarlamağa qa­tysuşylarğa jä­ne olardyñ otbasy müşelerıne berıletın aq­şalai tölemder retınde aiqyndalady. K­öterme tölemder ekı kezeñde jäne Resei Fe­derasiisynyñ qai öñırı qonys audaru üşın tañdalğanyna bailanysty jürgı­zıle­tının atap ötken jön (qonystanudyñ basym au­maqtary nemese qonystanudyñ basym au­maqtaryna jatpaityn aumaqtar). Aza­mat­tyqty alu prosesın jeñıldetu qoldaudyñ ne­gızgı türı bolyp sanalady.

 

Şeteldegı orystardyñ mäselelerın ret­teitın osyndai tūtas jäne quatty bazamen sa­lystyrğanda, repatrianttardy qoldau­dyñ qazaqstandyq kemşılıkterı bırşama alañdauşylyq tudyrady.

«Oralman» märtebesın alğan (QR «Ha­lyq­tyñ köşı-qony turaly» zañynyñ 1-babynyñ 13-tarmağy), Qazaqstanğa qonys audaratyn etnikalyq qazaq qandai qūqyqtarğa ie bola alatynyn anyqtap köreiık (migrasiilyq aktıde «oralman» degen ūğym äzırşe qaldy­ryl­ğan). Bızdıñ zañnamada oralman märte­be­sın alğan etnikalyq qazaqtarğa mate­rial­dyq kömek türlerın anyqtau üşın aldymen naqtylap qūqyqtyq aktıler keşenın zertteu qajet: «Halyqtyñ köşı-qony turaly», «Mem­lekettık atauly äleumettık kömek tura­ly», «Halyqty jūmyspen qamtu turaly», «Bı­lım turaly», «QR zeinetaqymen qamsyz­dandyru turaly», «Mındettı äleumettık saq­tandyru turaly», «Tūrğyn üi qatynastary turaly» zañdary, «Halyq densaulyğy jäne densaulyq saqtau jüiesı turaly» kodeksı, Jer kodeksı jäne t.b. Sodan keiın türlı mem­le­kettık bağdarlamalar men zañğa negız­del­gen aktılerdı tabu qajet.

Memlekettık qūrylymdardyñ resmi sait­taryndağy qūqyqtyq aqparat naqty bola bermeidı. Mysaly, Elektrondyq ükımet saitynda «Qazaqstandağy oralmandar: kömek, jeñıldıkter, beiımdeu» («Oralmany v Kazahstane: pomoş, lgoty, adaptasii») degen maqalada: «Oralmandar men qonys au­daruşylardy qabyldaudyñ öñırlık kvo­tasyna engızılgen otbasylarğa önımdı jū­myspen qamtudy jäne jappai käsıp­ker­lıktı damytudyñ 2017-2021 jyldarğa arnalğan bağdarlamasy şeñberınde subsidiilar (ma­terialdyq kömek) beru türınde memlekettık qol­dau şarasy körsetıledı: köşuge – ot­ba­synyñ ärbır müşesıne 35 AEK-ten bırjolğy tölem; tūrğyn üidı jaldau (jalğa alu) jäne kommunaldyq qyzmetterdı töleu boiynşa şyğyndardy jabu üşın 15-ten 30 AEK-ke deiın 12 ai ışınde otbasyna ai saiyn tö­lenedı» dep jazylğan.

Nätijelı jūmyspen qamtudy jäne jap­pai käsıpkerlıktı damytudyñ 2017-2021 jyldarğa arnalğan bağdarlamasyn taldau būl somağa Qazaqstanğa qonys audaratyn bar­lyq etnikalyq qazaqtar emes, tek «Eñ­bek» bağdarlamasyna qatysuşylar ğana ümıt­ker boluğa qūqyly ekenın körsettı.

Būl şeteldık otandastarğa keñes beru ke­zınde «oralman» märtebesın «qonys au­daru­şy» märtebesımen şatastyruğa bol­mai­tynyn, būl müldem ekı türlı qūqyqtyq märtebeler ekenın bıldıredı. Mäselen, oralman – būryn Qazaqstan azamattyğynda bol­mağan, tarihi Otanyna kelgen jäne ha­lyqtyñ köşı-qony turaly zañynda bel­gılengen tärtıppen tiıstı märtebe alğan etni­kalyq qazaq jäne (nemese) onyñ ūlty qazaq otbasy müşelerı. Qonys audaruşy – Qazaqstan Ükımetı aiqyndağan öñırlerge qo­nys audaratyn ışkı köşıp-qonuşy. Müm­kın, mūndai jağdaida halyqtyñ köşı-qony turaly zañynda qandastar men qonys auda­ru­şylardyñ sanattaryn jeke-jeke qaras­tyrğan jön bolar. Bügıngı tañda oralman märtebesın alğan etnikalyq qazaq qandai materialdyq qoldau aluğa qūqyly ekenın naqty anyqtauğa qazaqstandyq zañnama mümkındık bermeidı. Halyqtyñ köşı-qony turaly zañynyñ 23-babynyñ 4-2-tarmağyn­da qandastardy qabyldaudyñ öñırlık kvo­tasyna engızılgen oralmandarğa jäne olar­dyñ otbasy müşelerıne «Eñbek» bağdar­la­masyna qatysuşylarğa közdeletın memle­ket­tık qoldau şaralary ūsynylady dep be­kıtılgen. Bağdarlama oralmandar men qo­nys audaruşylar üşın saralanğan täsıldı anyq­tamaidy.

Qazaqstan oblystary, onyñ ışınde Qa­zaq­stan Ükımetı qandastardy qonystandyru üşın belgılegen öñırler äkımdıkterınıñ saittaryn taldau şeteldegı otandastardy, aldymen qandastardy, memlekettık qoldau tu­raly aqparattyñ, sonymen qatar oral­mandarğa tölenetın tölemderdıñ mölşerı tu­raly eşqandai aqparattyñ joğyn anyq­tady.

Aimaqtyq bağdarlamalarmen jūmys ıs­teudıñ reseilık täjıribesınıñ artyqşy­lyğy bar, öitkenı naqty somany körsete oty­ryp, qonys audaruşylarğa materialdyq öte­maqy töleu, jūmysqa ornalasuğa jäne jūmyspen qamtuğa järdemdesu, otbasylardy tūr­ğyn üimen qamtamasyz etu, qonys au­daruşylarğa kemınde alty ai merzımge ua­qytşa tūru üşın tūrğyn üi bölu, äleumettık qam­syzdandyru jäne medisinalyq kömek kör­setu, zeinetaqymen qamsyzdandyru, son­dai-aq jer beru mäselelerı aimaqtyq qonys audaru bağdarlamalary deñgeiınde şeşıledı.

Tıptı, erıktı jäne mäjbürlı qonys au­daru­şylar Reseidıñ äleumettık jağdaiy tö­men otbasylaryna qatysty federaldy jä­ne aimaqtyq zañnamasynda qaras­ty­rylğan barlyq jeñıldıkter men järdema­qy­lardy talap ete alady. Reseidegı şeteldık otandastardy memlekettık qoldaudyñ būl şaralary tiımdı, erıktı qonys audaru bağ­dar­lamasyna kıretın adamdardyñ qonys au­daruynyñ belsendı prosesıne yqpal etedı. Būl jūmysqa aitarlyqtai ülestı elekt­ron­dyq resurstar qosady.

Reseide Germaniidağy siiqty şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau jönındegı negızgı jūmysty memlekettık qūrylymdar jüzege asyrady. Sonymen qatar federaldyq zañ­nama şeñberınde otandastar men olar­dyñ qoğamdyq bırlestıkterın qoldau maq­satynda jūmys atqaratyn qoğamdyq ūiym­dar da qūrylady. Mūndai ūiymdardyñ qyz­­­­metı şeteldegı otandastarmen jūmys ıs­­teuge eleulı üles qosady. Olardyñ kei­bırı­ne toqtalaiyq.

Şeteldegı repatrianttarmen jäne otan­dastarmen jūmys auqymy turaly kelesı mälımetter boiynşa aituğa bolady: «Ros­sotrudnichestvo» älemnıñ 33 elınde 478 ÜEŪ-men özara ıs-qimyl jasaidy; şet elderde 50 ÜEŪ, 2 filialy bar; 70 Halyqaralyq ısker­lık keñes; 105 elmen bailanys jönındegı 77 deputattyq top, şetel parlamentterındegı 68 top; 77 eldegı 180 qala men 820 serıktes qa­lalar bar; 25-30 mln otandasty bırıktıredı, 92 ūlttyq üilestıru keñesı qūryldy; älem­nıñ 173 elınde; orys tılı mamandarynyñ 422 ūlttyq bırlestıgı bar, onda 66 elden 110 myñ oqytuşy jūmys ısteidı; 70 elden 50 000 adamdy bırıktıretın 87 dostyq qoğamy qū­ryl­dy; 1 mln adamnan astam auditoriiny bırık­­tıretın 80 elden 1000 orys tıldı bū­qaralyq aqparat qūraldary ynty­maq­tasady. Būl ūiymnyñ barlyq qūrylymdyq bölımşelerınıñ jūmysyn özınıñ auqymymen tañ qaldyratyn quatty aqparattyq elek­tron­dyq resurstar tolyqtyrady.

Qazaqstanda osyğan ūqsas funksiilar «Otan­dastar qory» KEAQ-na jüktelgen, bı­raq «Rossotrudnichestvo» Federaldyq agent­tıgı­nıñ mümkındıkterın «Otandastar qory» KEAQ-nyñ mümkındıkterımen salystyru qiyn. Bırınşıden, reseilık agenttık Resei Fe­derasiisy Ükımetınıñ qūramyna kıredı jä­ne Resei Federasiisynyñ Prezidentıne tı­kelei bağynady, ekınşıden, agenttık to­ly­ğymen federaldy budjet esebınen qar­jy­landyrylady, üşınşıden, qyzmetkerlerdıñ käsıbi apparaty bar, törtınşıden, şeteldık filialdar men ökıldıkterdıñ äserlı jelısı bar.

«Otandastar qory» KEAQ, bırınşıden, ekı mi­nistrlık qūrğan kommersiilyq emes ūiym (QR SIM jäne QR AQDM, barlyğyna mä­lım, «jetı kütuşınıñ balağa qaraityn ua­qy­ty joq»), ekınşıden, onyñ jobalaryndağy bud­jettık qūram bırneşe ondağan ese az, üşın­şıden, kadrlyq qūramdy qalyp­tas­tyru­dyñ käsıbi talaptary joq, törtınşıden, şet­eldık filialdar men ökıldıkter turaly aitu qiyn, sebebı būl ūiymnyñ qūqyqtyq mär­tebesı qazaqstandyq zañnamada anyq­talmağan.

Şeteldegı otandastarmen tiımdı jū­mys­ty ūiymdastyru üşın qor osy künderı sättı qyz­met etıp jatqan şet elderde orystıldı advo­kattar Qauymdastyğyn qūruğa bastama ja­sady, būl bızdıñ ärıptesterımızdıñ jū­my­syna şyn mänınde erekşe. Şeteldegı otan­dastardy memlekettık qoldaudyñ reseilık tä­jıribesı Qazaqstan üşın osy saladağy zañ­namalyq baza men memlekettık bağdar­la­ma­ny äzırleu mäselelerı boiynşa öte qūn­dy.

Şet elderdıñ täjıribesın zertteu jū­mystyñ köptegen qyzyqty jäne paidaly as­pektılerın bıluge mümkındık beredı, bıraq būl täjıribenı qoldanu, ärine, eldıñ saisi, eko­nomikalyq, tarihi, mädeni damuynyñ ūlt­tyq erekşelıkterın eskerude teñgerımdı köz­qarasty talap etedı.

Būl maqalany jazudağy maqsat – basqa elder­dıñ täjıribesın tolyq köşıruge ündeu emes, bıraq şeteldık otandastardy mem­le­ket­tık qoldau salasyndağy jūmystyñ kei­bır ūtymdy tūstaryna mūqiit köñıl bölu är­qaşan paidaly.

Sonymen, şeteldegı otandastardy mem­lekettık qoldau salasyndağy reseilık tä­jı­ri­benı zerdeleu Qazaqstanda osy bağyttağy jū­mystyñ mynadai aspektılerıne nazar au­daruğa mümkındık beredı: bügıngı künge deiın şetelde tūratyn etnikalyq qazaqtar men basqa da otandastardy zañnamalyq qol­dau mäselelerı şeşılmei otyr, otan­das­tar­dyñ Qazaqstanğa öz erkımen qonys audaruyn yn­talandyratyn memlekettık bağdarlama joq; bügın eñ bastysy – Qazaqstanğa tek zañ aktısı men memlekettık bağdarlama ğana emes, bükıl älem qazaqtaryn tarihi Otan ai­na­lasynda şoğyrlandyru, repatrianttardy qabyldau, jailastyru jäne jūmyspen qam­tamasyz etu jönındegı memlekettık sai­sat­tyñ negızgı täsılderı men paiymyn bıldıretın qū­jattar qajet. Qazaqstanğa tarihi Ota­nynda qalu jäne ömır süru nietımen kelgen et­nikalyq qazaqtarğa bağyttalğan köşı-qon zañnamasy erejelerınıñ tiımdılıgı tö­men deñgeide.

Qazırgı uaqytta «Halyqtyñ köşı-qony tu­raly» Qazaqstan zañynyñ erejelerı qol­danystağy zañnamağa aitarlyqtai qaişy ke­ledı (zañ boiynşa olar oralmandar, 23-bap­ta sılteme jasalğan basqa aktıler boiyn­şa – qandastar), būl «Qazaqstan Res­publikasynyñ keibır zañnamalyq aktı­le­rıne köşı-qon prosesterın retteu mäselelerı boiynşa özgerıster men tolyqtyrular engızu turaly» Qazaqstannyñ 2020 jylğy 13 mamyrdağy № 327-VI zañynyñ qabyl­danuy­na bailanysty, oğan säikes 9 kodeks pen 21 zañnyñ mätını boiynşa «oralman» terminı «qandas» terminımen auystyryldy, osy aktılerdıñ arasynda köşı-qony turaly zañ da bar, bıraq soñğy aktıde özgerısterdıñ küşıne enuı keiınge qaldyrylğan; qoldau şa­ralaryn «Halyqtyñ köşı-qony turaly» Qa­zaqstan Respublikasy zañynyñ 23-ba­bynda körsetılgendei, zañnamada sılteme nor­malar arqyly qarapaiym atap ötu jet­kılıksız; normalary şeteldegı otandastardy, onyñ ışınde etnikalyq qazaqtardy mem­lekettık qoldau mäselelerın zañnamalyq tür­de bekıtetın arnaiy akt qajet; qonys au­daruşylardyñ (ışkı jäne etnikalyq qa­zaqtardyñ) sanattaryn şatastyrmau üşın «Ha­lyqtyñ köşı-qony turaly» Qazaqstan zañynda oralmandar men qonys audaru­şy­lardyñ sanattaryn jeke-jeke qarastyrğan jön; «Otandastar qory» KEAQ-na şet elder­degı etnikalyq qazaqtardyñ qūqyqtaryn qor­ğaudy qamtamasyz etu mümkındıgı bar ad­vokattar qauymdastyğyn qūru turaly mä­selenı köteru ūsynylady; Qazaqstan ob­lystary, onyñ ışınde Qazaqstan Ükımetı oral­mandardy qonystandyru üşın aiqyn­dağan öñır äkımdıkterınıñ saittaryn tal­dauğa süiene otyryp, oblystyq äkımdıkterge öz qūzyretı şegınde halyqtyñ köşı-qony salasyndağy memlekettık saisatty ıske asyru kezınde şeteldık otandastardy, onyñ ışınde qandastardy memlekettık qoldaudyñ öñırlık bağdarlamalaryn qabyldau turaly mäselenı köteru ūsynylady. Mäselen, şet­eldık otandastardy, onyñ ışınde qandas­tar­dy memlekettık qoldau mäselelerınde Qa­zaq­stannyñ ärbır oblysynyñ qarjylyq müm­kındıkterın aiqyndauğa, Qazaqstanğa kelu­ge tılek bıldırgen etnikalyq qazaqtar men özge de şeteldık otandastardyñ mate­rialdyq kömektıñ nemese özge de memlekettık qoldaudyñ nysandary, şarttary men möl­şerı turaly habardar boluyn sapaly jaq­sar­tuğa, ärbır oblystyñ öñırlık bağdar­la­masyna arnaiy bölımderdı engızu arqyly öñır ekonomikasyna investisiilardy tar­tuğa, tabysty şeteldık otandastar tara­pynan qaiyrymdylyqty damytuğa yqpal etuge, ösımdık şaruaşylyğy jäne mal şarua­şylyğy salasynda jūmys ısteuge daiyn öñır boiynşa auyl şaruaşylyğy salasyndağy mamandardyñ qajettılıgın anyqtauğa, auyldyq jerlerde ömır süruge jäne jūmys ısteuge, auyldyq medisinağa, bılım beruge, qyzmet körsetu salasyna üles qosuğa daiyn etnikalyq qazaqtar üşın öñırlık qoldau şaralaryn aiqyndauğa, qa­zaq diasporasymen jūmys ısteude kömek kör­setuge daiyn öñırdıñ tabysty qazaq­standyq käsıpkerlerı qatarynan mesenattar men qaiyrymdylyq jasauşylardyñ derek­qoryn jasauğa, memleket pen qoğam şeteldık otandastar men repatrianttardy memle­ket­tık qoldau saisatyn ıske asyruğa budjetten qandai qarajat jūmsalatyny turaly naqty aqparatqa ie boluyna, jalpy Qazaqstan boiyn­şa şeteldegı otandastardy jäne repat­rianttardy memlekettık qoldau tura­ly bıryñğai derekter bazasyn qalyptas­tyru­ğa mümkındık beredı.

Svetlana JARKENOVA, zañ ğylymdarynyñ kandidaty, sarapşy