Tüs - ğaiyptan körıngen ain.
Anyğyn Alla bıledı.
Tüs joru - qazaq halqynyñ ūly mädeniet tarihynda öte erte, yqylym zamandardan bastau alyp, künı bügıne deiın jalğasyn tauyp, ürdısın üzbei , ümıtın kespei kele jatqan tamaşa ğūryptarymyzdyñ bırı.
Endeşe tüs degenımız ne?
Tüs - sözınıñ tüp mağynysy - uaqyt pen mezgıldı. Jüz ben öñdı, tür men tüstı, är aluan boiudy mağynasyna syiğyzady, keñ mändı tügel qamtyidy. Tek sölem ışınde sözdermen tırkesıp aitylğanda, ğana jeke dara mağynasy aşyla tüsedı. Mysaly : "biıkten tüs" , " Joğarydan tüs" , " Tömenge tüs" , " Attan tüs" degen būiryq raily etıstık mağynasyn berse, endı bırde är aluan närselerdıñ - " Zatyñ tüsı", " tür- tüsı" , " Reñı- boiiuy" degen mağynany da bıldıredı. " Tal tüs" , " Siyr tüs" dese, uaqyt pen mezgıldı meñzeidı. " Jüzı jyly" dese, öñ men türdı körsetedı.
Al , bız söz etıp otyrğan tüs sözı - adamnyñ ūiyqtağanda körgen tüsı. Nemese qalğyğan oidyñ qarañğydağy būldyr körnısı. Sol oidyñ ışıne kır, sol sezımnıñ tübıne tüs , tüsın tany , türın jory , jolyn bıl degen ūğymdardy da üsteidı.
Jä, oidyñ tüsı - ūryqtan örbıgen ruhani jan dünienıñ ūğymy bolsa, zatyñ tüsı - zattyñ syrtqy boiuy, türı men tüsı bolyp tabylady. Zattyñ tüsı- kök, qyzyl, jasyl , qara syndy bolyp , oiu közge körınedı. Ūiqyda körıngen tüs - adamnyñ oi - sanasynyñ tüsı men türı bolyp tabylady. Ol oiu közge körınbeidı , ūiqydağy oi közge körınedı. Sodyqtan tüs joryu op- oñai, jep- jeñıl joryi salatyn , ainyn aşpai, anyqtamai aita salatyn jağadai jäi, eleusız eskerusız eles emes. Tüstı dürys joryu üşın öte ülken danalyq kerek , tarlan taldau kerek, tereñ bılım, kemeldı ğylym kerek.
Tüs - adam men täbiğat, jaratylys pen jaralym , ūiqy men oiu arasyndağy beimälım qūbylys. Ölı men tırı, ol dünie men būl dünie , resmi sana men bei rasmi sananyñ kürdelı qatynasy , qūpii qyzmetı. Sol qatynas pen qyzmetten adam sanasyna berılgen ğajaiyp estı habary , elestı körnısı.
Toq eterın aitqanda , tüs - adam ömırınde kezdesetın , aldağy künde bolatyn, bolar ıstıñ aldyn ala körıngen, ūryq älemınen ruhani älemge ötken qūpii joldamalary , myiğa sıñırgen elestı boljamdary. Ğaiyptan körıngen ğajap oi beinelerı. Aldağy tağdyr jazuynyñ , ūiqydağy ömırge äserın tigızıp , körıngen jūmbaq körnıstı sezım säulesı . Oi keñıstıgındegı kögıldır körkem körnısı. Adam ūiyqtağanda, ūiyqtamai oiu qalğan tüisıkterdıñ , syrtqy älemmen bailanysqa tüsken äreketı. Adam erkıne bağynbaityn erekşe qyzymetı. Bölekşe syrğa toly bailanysy.
Qazaq - adamnyñ tüsıne kırgen , ain bergen, qalğyğan oidyñ beimälım beinelerın , ūiqydağy qydyrğan qym - qyiğaş qiildy körnısterın , ūiqtap jatyp sezıngen sezım seiılderın, tüisık tübınen tüisıngen tüsınıkterın, oinğanda jan düniesınde jasyryn jañğyryğy qalğan jan körnısterın , elestı , estı oqiğa baindaryn - "tüs " dep atady.
Al tüs köru jäne tüs joru küllı adam balasyna ortaq qūbylys, ortaq qasiet, ortaq ğūryp, ortaq sana. Jūmyr jer tösındegı, jūmyr basty pendenıñ bärı tüs köredı. Ärı körgen tüsterın, tüs joruşyğa jorytady. Sol arqyly körgen tüsınıñ qūpii syryn sezgısı keledı, alda ne kütıp tūrğanyn bılgısı keledı. Soğan qarai jospar jasap jürgısı keledı. Üitkenı tüs - jūmbaq närse. Ol jūmbaq syrdy ekınıñ bırı , egızdıñ syñary şeşe almaidy. Tereñge jasynynğan jūmbaq japsaryndağy qūpii mändı aşa almaidy. Tüs mağynasyndağy mätındı, mäiektı, mändı mänerlep naq körsetıp, aiqyn aşyp aiyryp aityp bere almaidy. El ışınde, halyq arasynda arnaiy tüs jorityn dana adamdar bolady. Solar ğana tüstı öz mätınımen joridy. Öz mağynasymen syryn aşady, aiqyn aityp anyqtap beredı. Tüstı dūrys joridy. Ondai tüs joruşylar myñ da bır adamnan ğana kezıgedı. Olardyñ joryğan tüs ainymai keledı. sondyqtan körgen tüstı kım körıngenge jorytuğa bolmaidy. Tüs joryğanşa , ūstaranyñ jüzınde, qyl köpırdıñ üstınde tūrady. Basy bailausyz , erkın tūrğan kölık sekıldı bolady. Oğan kım şalmasyn salyp, jıbın tağyp , büidasyn bailap qalai jetektese , solai ketedı . Qūddy sol sekıldı tüstı qalai jorysañ , solai qarai jorğalaidy. Joruyna qarai jorym beredı, joruy dürys bolsa, körgen tüs ainymai aqyq keledı. Eger, tüs qate jorylsa kerı ainalady.
Tüs - Alladan kelgen ain. Ğaiyptan körıngen jūmbaq syr. Alda bolatyn ıs- ärekettıñ aldyn ala körınuı, synap syn beruı. Pendesıne kün ılgerı berılgen belgısı, eskertken eskertkışı. Mūny bıletın qazaq tüs körgende sabyr saqtaidy. Asyğyp- aptyğyp ketpeidı. Körgen tüsın tüs joruşysyna jorytady. Şalañ jañğyrt, sapalaq sarañ , qara qasañ adamdarğa aitpaidy, jortpaidy. Dana adamdarğa tüs jortqanda, tüs sadaqasyn beredı.
Qazaq köbınde körgen tüsın jasyryp jabyq ūstaidy. Abaisyz da jaqsy tüs , qate jorylsa, jaqsylyq jamandyqqa almasady. Tüstı ekı ret jorymaidy. Bır ret ğana joridy. Ekı ret , ekı kısıge jortqan tüs kelmeidı. Qūnyn joiidy, qūpiisyn joğaltady. Üitkenı, tüs - kielı ūğym . Ekı qaiyrymğa könbeidı. Kiesınen airylğan tüstıñ ūğymy da , jūğymy da bolmaidy. Mänı de , mätını de qalmaidy.
Qazaq tüstı- köp ışınde, el aldynda jarii aitpaidy. Eger, senıñ körgen jaqsy tüsıñdı bıreu - mıreu estıp, ışı tarylyp, jamandyq oilap : " Mynanyñ kögen tüsın menıñ basyma köşır, jaqsylyğyn menıñ qasyma keltır",- dep tılese, tüstıñ barlyq jorylğan jaqsylyğy soğan auyp ketedı. Mūny qazaq " Tüs köşırıp alu" dep ataidy.
Jaqsy ıstıñ jaman ıske, jaqsy tüstıñ jaman tüske ainaluy sodan da bolady. Sondyqtan özıñ körgen tüstı , öz jüregıñde saqtağanyñ abzal bolmaq. Körgen tüsıñe eşkımdı de arlastyrma, jat adamdy ortaqtastyrma, tüsıñdı betaldy jortpa, saq bol.
Nege?
Sen , sony bıluıñ lazym, ūğuyñ tiıs.
Adam balasy tünde ūiyqtağanda, ölı men tırı arasyndağy " Barzak älemınde" jatady. Täñerteñ oinğanda tırı bolsañ, Pedüniege , jaryq älemge qaityp kelesıñ. Al ölı bolsañ, Bahiğa, mäñgılık saparğa attanasyñ. Sen körgen tüs - sol Barzak älemındegı jūbaq syr, jabyq habar. Ony maqtan etıp, kım körıngenge aita salatyn , arzan bağalaityn närse emes. Ömır men ölım arasynan jetken , ğaiyp habardy qūpii ūsta. Jat , jaman adamdardyñ aldynda tüsıñnıñ syry aşylsa, basyñdağy bağyñ ketedı , astyñdağy tağyñ ketedı. Osyny esıñe saqtap al. Syryn tereñ jattap al. Būğan mysal oqiğa jetedı. Myna bır äñgımege qūlaq sal, närın sal:
Baiğy zamanda , bır jas kelınşek tüs körıptı. Tüsınde ğajap ıs körıptı. Tañğa jaqyn tüsınen şoşyp oinypty . Tüsın jortaiyn dep oilansa, bır beldıñ astynda , qystap- jazap , mal bağyp otyratyn bır tüs jorityn dana qart bar eken . Jas kelınşek , ertemen orynan tūrady da , sol aqsaqaldyñ üiıne qarai aiiñdaidy. Barsa aqsaqal malyn örıske aidap ketıp qalypty. Üiınde , aqsaqaldyñ kemırı otyr eken.
Ertemen kelgen jas kelınşekke tañğala qarağan kempır:
- İä, kelınjan, ne būiymtaimen keldıñ,- dep sūrapty.
Kelın:
- Men tünde tüs kördım, tüsımnen şoşyp oindym. Sol körgen tüsımdı atağa jorytyp alaiyn dep ertemen keldım ,- deidı.
- Äi, kelınjan , keşıgıp qalypsyñ. Atañ Şolpan tua , maldy örıske aidap ketedı de, Bolpan tuğanda , maldy qorağa aidap keledı. Tüstı tüsten büryn joryğan jön. Tüsten keiın joryğan tüstıñ jartysy kelmeidı. Keşte joryğan tüs kerı ketedı. Seisenbı sätsız kün , tüs jorymaidy. Seisenbı künı joryğan jaqsy tüs te, jamanğa ainalady, kerısıne bağady. Bügın särsenbı sättı kün eken. Atañnan qūlaqqa kırgen , tüs jorudyñ byraz mätının men de bılemın. Kelınjan, qandai tüs kördıñ ? mağan aita ğoi. Men joryp bereiın. Tüs sadağasyn berseñ boldyğoi, atañ keş bolyp, qas qaraiğanda byraq keledı, - dep kempır kelınıñ körgen tüsın sūrady.
Tüs körgenımen , tüs jorudyñ mätının bılmeitın, eş täjıribesı joq , jas kelın , apanyñ aitqanyna airandai ūiyp , añqyldap , bar peiılımen sene qaldy da, körgen tüsın, jasyrmai apağa bylaişa jaiyp saldy:
- Apa, sızge , Alla razy bolsyn. Tünde tüsımde ekı böltırık ( Börınıñ , köjaldyñ küşıgı) kelıp , menıñ ekı omyrauymdy jūlyp jep jatyr eken. Byraq sondai süikımdı küşıkter eken. Oinsam, tañ atyp qalypty. Taqatym tausylyp, atağa tüsımdı joryta qoiiyn dep janūşyra jetkenım osy,- dedı , kelın, apasyna qarap.
Kempır , tükte oilanbastan:
- Äi, kelınjan, jaman tüs körgen ekensıñ. Sadaqasy kemınde bır aq sary bas qoi bolğaly tūrğoi, - dep kelınge syğyrai qarady. Jaman tüs degen sözınen üreilengen kelın , "apa , aq sary bas
daiyn tūr. Tüsımdı jaqsy joryp berıñızşı",- dep ötındı.
"Aq sary bas daiyn" degen sözdı estıgen kempır közı külım qağyp, eş oi qortpastan:
- Äi, kelınjan, baiqamasañ senı ekı qasqyr jolda jep ketedı eken. Sol qasqyrlar şabuyl jasamai tūryp, mal sadaqasy jan - sadağysy emes pe , bögelmei üiıñe bar da, aq sary bas maldy tez äkelıp tasta . Sonda basyñ aman qalady,-dep kelınnıñ üreiın ūşyryp, tüsın qorqyta joryp berdı.
Onsyz da ürei bilep otyrğan , jas kelın , kempırge aq sary bas qoidy tez jetkızıp, päleden qūtylğysy kelıp, üiıne qarai jyldam basyp jürıp kettı. Ketıp bara jatqan kelınnıñ art jağynan qyryldağan dauysymen kempır " bügınen qaldyrma. Tañğa körgen tüs , keşke deiın kelıp bolady, kelınjan, tez päleden qūtyl,- dep janaşyrlyq tanytqandai artynan aihai saldy. Özı de , jıtırmelete basyp bara jatqan kelınnıñ jaurynynan , qamşy sart ete qalğandai boldy da, qadamy odan ary jiılep , jatağan belden asyp kettı.
Älden uaqytta, malyn örıske örgızıp tastap, tañğy şaiyna oralğan dana qart ta üiıne keldı. Kempırı bolğan oqiğany baindady.
Kemırınıñ tüstı qate joryğanyn bılıp, atyna qonğan , aqsaqal kelın ketken jaqqa qarai tūra ūmtyldy. Beldı assa, ekı kökjal arlan kelınşektı tügel tausyp jep , keser basyn kemırıp jatyr eken. Ekı qasqyrdy da , maidanda ekı jebemen jamsatty da, kelınıñ bas sūiegın alyp üiıne oraldy. Kele sala kepırıne:
- Men sağan , tanymas tüstı joryma. Bılmes qūrandy oqyma. Jetpes aqyldy aitpa, bılmes ıske bılımsınme dep myñ , san ret aitpadym ba,- dep aqyryp , kempırın qolyndağy dyrau qamşymen haq arqasyna salyp- salyp jıberdı. Alty taspa būzeu tıs bolyp örılgen , qamşynyñ örmegı arqasyn udai aşytqan kempırı , jylai jūrıp ;
- Men , kelınıñ tüsın dūrys jorypyn ğoi. Ol kelın tüs joryttarda qūr qol kelmei, aq sary basyn jetelei kelgen bolsa , aman qalmas pa edı,- dep qu qulqyny qūryp tūr. Äben aşuğa mıngen aqsaqal:
- Äi, qu sorly, jalğan düniege senıñ közıñ toimai öter. Ölseñ, senı , kömsem , ölıp jatyp ta, topyraqty da , üiıp- tögıp sala ber dep tıleisıñ- au, bätşağar.
Ol kelın , ekı böltırıktei egız, ekı kökjal ūl tuatyn edı ğoi. Tüs sovnyñ tamaşa bainy edı ğoi. Senıñ kerım tüstı kerı ketırıp joruyñ, aqyry osyndai qarly künge auysty. Jaqsylyq jamandyqqa ainaldy. Kelıstı tüs kelmeske kerı kettı. Endı tanymas tüstı joryp , jaq kırısñdı aşuşy bolma. Bılmes ıspen ainalyspa. Bıtetın ıstıñ betın qaitarma, jolyn bailama. Basqa päle tılden. Tılden qūlağan tūrmaidy, pılden qūlağan tūrady, qu tılıñe myqtap qūlop sal,- dep dana qarii kempırınıñ ,tüs joruyna qatañ tyiym salady.
Mıne , qate jorylğan tüs - qasıretke ainaldy . Qasıret ölımge äkeldı degen osy.
Qazaqta " Tüs tülkınıñ boğy" degen tämıl söz bar. Keibır kürmegı kürdelı , şilenısı şikı öte qorqynyşty tüsterdı betaldy jorymaidy. Tüs körgen adamdy şoşytyp almau üşın , dünieden tüñıldırıp , ömırden ümıtın üzdırıp almau üşın " tüs tülkınıñ boğy" dep jūbatatyn bolğan.
Qazaq körgen tüsınıñ mazmūnyna qarai " Şynaiy tüs" , " Qiili tüs" dep ekıge bölse, islamdyq tanym boiynşa " İmani tüs" , " Şaitani tüs" dep ary qarai tağy da ekı ūğymğa jıkteidı. Keide " Jağymdy tüs" , " Jağymsyz tüs" dese, tüstıñ körınu därejesıne qarai " Aşyq ain" , " Jabyq ain" , " Naq tüs" , " Haq tüs", " Būldyr tüs" , " Bolymdy tüs" , " Bolymsyz tüs" T. B. türlerge bölıp, mazmūnyna qarai mätının tauyp , taldap joryidy.
Qazaq körgen tūsın eñ jaqyn janaşyr ata- anasyna , nemese , eñ senımdı tüs joruşyny tauyp jorytady. Tüstıñ jaqsy - jaman bolmağy tüs köruşıden emes, tüs joruşydan bolady dep senedı. Sodyqtan tüs joruşylar är qandai tüstıñ barlyğyn jaqsylyqqa balap, jağymdylyqqa sanap joryidy. Sonda körgen jaman tüs te jaqsylyqqa ainalady, jağymdy jaqqa auysady.
Al keibır jaman tüsterden saqtanu amaldary da bar. Aşyq ain berıp , kırgen kei qorqynyşty tüsterdı , är aluan amal jasap basqa jaqqa, ne zatqa köşıretın de bolğan. Mäselen, Bır adamdy tüsınde jylan şağyp alsa , ne it qauyp jaralasa, bolmasa qasqyr jep jatsa, onda tüs körgen kısı öz boiymen bırdei aq ne qara şüperektı ölşep alady da, oğan aq tamyzyp " Jaman tüsımdı jylanğa , itke, qasqyrğa köşır" dep üş ret aityp otqa örteidı. Eger arqyrap ağyp jatqan ağyn su bolsa, oğan laqtyryp ağyzyp jıberse, jaman tüsten keletın , kısı basyna tönetın qauyp- hater sumen ağyp dalağa ketedı. Adam är aluan haterden aman qalady dep , ejelgı tüs joruşylar osy yrymdy atqarğan eken. Ondan da qorqynyşty tüs körse, tüsınen alañdap mazasy ketse, bidai, tary, jūgerı, būrşaq syndy daqyldardan bır uys alyp, ony aq şüperekke tüiıp, basynan üş ainaldyryp bolğan soñ qüstarğa şäşıp jıberse, taudai bolyp kele jatqan jamandyqtyñ betı qaityp, jamandyq qūstarğa aunap ketedı eken. Dän orağan aq şüperektı de suğa ağyzyp ne otqa örtep jıberu kerek eken.
Äne, qazaqtyñ baiyrğy tüs joruşylary , jaman tüs körıp qorqyp, ürkıp, şoşyp qalğan adamdardyñ köñılın osylai aulaidy eken. Jürekterıne senım berıp , köñılderının ornyqtyrady eken.
Rasynda , enımnen aiyrylğan adam- seme beredı, uaiym jep ūnjyrğasy tüse beredı. Adam balasy üşın öz senımınen artyq şyndyq pen küş joq.
Qazaq tüstıñ könu uaqytyna qarai , tünde jata sala körgen tüstı- " Bastapqy tüs" , tün ortasynda körgen tüstı " - Ortañğy tüs", tañğa jaqyn körgen tüstı" - Aiqqy tüs" nemese " Tañğy tüs" dep üş türge böledı.
Al tüs joruşylar bastapqy tüs- jetpıs kün, jetı ai, jetı jylda keluı mümkın. Ortañğy tüs, jıtı kün, jetı aida keledı, Tañğy tüs - jetı sağat, jetı künde keledı dep uaqyt aisynda joryp jatady.
Qazaq- tüstı tura mätının tauyp joru, jūmbaq qūpii mänın aşu, tereñ mağynasyn tüsınu bärınen mañyzdy dep sanaidy.
Sız, ūly tarihta bolğan , myna bır mysalğa qūlaq türıp tyñdañyz. Tüs jorudyñ üzdık ülgısı osy bolar . Būny äste ertegı dep oilamañyz. Sız alatyn mol qūndy ğibyrat bar.
Öte erte zamanda bır auylğa bır qaiyrşy aqsaqal kelıp, är üidıñ esıgın qağyp:
- O, Allanyñ pendelerı, qaiyr- sahauat berıñder, sadaqany sauda berıñder, keiıngı qiyndyqtaryña düp keler,- deptı. Auyldyñ byraz adamdary sadaqa berıp, qarii tegen aitpasa kerek müsäpır adam eken dep janaşyrlyq tanytypty. Ekışı künı älgı aqasqal tağy paida bolyp, sadaqqa atamağan üilerıñ esıgın tyqyldatyp, " Sadaqa berıñder" deptı. Auyl adamdarynyñ bärı tegıs sadaqa berıptı. Tek sol auyldyñ eñ şojar baiy ğana sadaqa bermeptı. Üşınşı künı älgı qarii basqa üilerge barmai , bırden şonjar baidyñ esıgın qağyp:
- O, şojar bai, jomarttyq tanyt. Aimai sadaqa ber,- dep tūrğanda. Qarny qabaqtai bolyp, yzağa tūnşyp , syrtqa şyqqan şonjar bai:
- Äi, syğarğa bitı, ürerge itı joq, şyptasyna şybyn qonbağan, köleñkesıne it jatpağan qaiyrşy neme , közıñdı qūrt, tabanyñdy jaltyrat. Dereu ğaiyp bolmasañ , osy jerde basyñdy jūlyp alyp , almadai domalatam,- dep zekıredı.
Sonda qaiyrşy şal:
- E, Ä, Alladan qoryqpağannan qoryq, deuşı edı. Mynadan men qoryqtym. Bağy asyp, qany tasyp, Qūdaiyn ūmytqan pende ekensıñ- au. Alla aldynda men de, sen de, ol da , bärıbır pende,- dep qaiyrşy taiğyna tainyp, aqyryn - aqyryn şegınşektep ketıp qalypty.
Şonjar bai, däl sol tünı tüs köredı. Tüsınde qyzyq qiyn ıs köredı. Jadyrap jainap tūrğan jaz aiynda , aiq astynan qapalaqtap torğai bas qar jauady . Qalyñ qar jerdıñ jüzın basyp qalady. Jaz lezde qytymyr qysqa ainalady. Baidyñ qora - qora qoilary, örıs toly jylqysy, qotan toly tūiesı, qora toly syiyry qaqağan aizğa şydamai qyrylyp qalady. Bai, qyrylyp qalğan , qyisapsyz malynyñ ortasynda , qaiğyryp tūrğanda , bır tūiesı büidasyn süiretıp, bır jaqqa ketken ızın közı şalyp qalady. Sol jalğyz tüienıñ ızın quyp, bır taudyñ etegñne barsa, tırı qalğan jalğyz tüiesı, kögäldy jerde jaibyraqt jaiylyp tūrady. Bai, tüiege jaqyndaiyn dese, tau basynda bır Arystan atyluğa daiyn tūr. Tüiege jaqyndasa, Arystan tap beredı. Qu jan tättı. Barmaiyn Dese , mal dünie odan da tättı. Ne qylaryn bılmei tūrğan bai, ne bolsa da , qaiyrşy bolyp ölgenşe, tüienı aidap alaiyn dep tüiege qarai jüredı. Añdyp tūrğan Arystan taudyñ etegıne qarai aqyryp atylady. Bai artyna qarai būrylyp tūra qaşady. Bai qaşyp keledı, Arystan quy keledı. Baidyñ etgıne jarmasyuğa taiap - taiap qalady. Bai odan ary jan üşra qaşyp keledı. Osylai qaşyp kele jatqanda, bai belgısız bır qūdyqqa küp etıp , tüsedı de ketedı. Qolynda tūienıñ būidasy bar edı. Ğaiyptan büida bır ağaşqa bailanyp , qūdyqtyñ auyzyna köldeleñdep tūryp qalady. Būidanyñ bır üşı baidyñ qolynda, bır üşı köldeleñ tūrğan ağaşqa bailanyp qalğan. Bai sol jıpke salaqtap asylyp tūr. Joğary qarasa, Aşuly Arystan arandai auzyn aşady. Tömen qarasa, qūdyq tübınde jatqan Ajdaqa zaharly uyn şaşady. Eşqaida qaşap qūtylmasyna közı jetken bai, " Keşe qaiyrşy şaldyñ tılın alyp, jarty malymdy byraq sadaqa, zeketke atasamşy " dep qatty ökınedı. Baidyñ basy qatyp , san- sapa oiğa şomyp türğanda , kenet bır ara paida bolyp, yzyñdap ainala üşa bastaidy. Aldynda qarasa, aranyñ bal ūisy tür eken. Qarny aşyp baldy alyp jeiın dese, ara qolyn şağyp alady. Jemeiın dese, qu qūlqyn qūryp barady . Ümıt pen ürei qu janyn jegıdei jep , jemırıp barady. Bai , ne ısterın bılmei dal bolyp tūrğanda, bır qara tyşqan paida bolyp, özı asylyp türgen jıptı bır kemırıp ketse, artynan aq tyşqan kelıp , ekı kemırıp ketedı. Jıp jıñışkerıp, üzıluge taqap barady. Üstı - üstıne qauyp- hater tönıp keledı. Bır jağynan baldyñ tättı isı mūryndy jaryp barady. Aqyry qu qūlqyn, arsyz näpsı şydatpai , sūq sausaqpen baldy türtıp alyp, ernıne jağyp jalap körıp edı. Teñdesız tättı bolyp sezıldı. Baldyñ tättılıgı , baidyñ bar qorqynyşyn lezde ūmyttyryp jıberdı. Baldyñ tättılıgıne qūnyğa qalğan bai, tañğy da balğa qolyn soza bergende , ara kelıp şağyp aldy. Sausağy udai aşyp, aihai salyp edı. Tüs körıp jatyr eken . Şoşyp oindy. Suyq ter basyp ketken eken. Tañ rauandap attyp keledı. Ūiqysy şaidai aşyldy.
Bai, tösekten baiiu basyn köterıp , jailanyp otyrdy. Sosyn byraz oilandy da. Esık aldyna şyqty. Esık aldynda alba- jūlba kiıngen , keşe kelıp esık qağyp, sadaqa ber degen qaiyrşy otyr eken. Ony közı şalğan bai:
- Äi, aqsaqal , men, keşe senı, beker kınalappyn. Alla keşse menı keş. Jañylaityn jaq, sürınbeitın tūiq joq. Jañyldym jazdym, qatelıgımdı tanydym. Senı, mağan Alla ain etıp , jıbergen adam ekensıñ. Üige kır, törge şyq. Däm auyz ti. Sosyn menıñ tünde körgen tüsımdı joryp ber,- dedı.
Qairşy şal, baidan qandai tüs kördıñ dep sūrağan da joq. Bırden tüsın joryp jürıp kettı:
- E, bai taqsyr, Alla tağala asa meiırıdı. Jaqsy jandardan jaqsylyğyn aimaidy. Al asqan adamğa , tosqan qoidy. Äuelı , sony bıl. Sosyn tüsıñe kırgen myna ğibyratty bıl. Tüsıñde uäde etken malyñnyñ teñ jartysyn kembağaldarğa sadaqağa ber. Sonda ğūmyryñ üzarady.
Tüsıñdı joryp bereiın . Oñ qūlağyñmen tyñda. Aqyl qaltaña ağyzyp almai, sabyrmen salyp al, qūlağyña ūmytpastai etıp qūiyp al:
Tüsıñdegı jainağan jazdyñ lezde qysqa ainaluy- qartaiyp bara jatqandyğyñnyñ belgısı. Qapalaqtap jauğan - qar men aiz jüregıñde eş meiırımıñnıñ qalmağany. Qaharyñnyñ asyp, halqyña qadyryñnyñ qalmağanynyñ habarşysy. Malyñnyñ qyrylyp qaluy- boq dünienıñ ömırıñe es qatpaitynyñ ğibyraty. Jalğyz tüieñnıñ tırı qaluy- ömır- tırşılıgıñnıñ jalğyz janğan ūmıtı sol.
Tüsıñe kırıp senı tyrqyratyp quyp jürgen , Arystan- ol ajal . Senı mezgılınen būryn alaiyn dep jūrgen. Arystannyñ taiip qalyp , üstai almai jūrgenı - künde ajaldyñ senı toqtausyz añdyp qasynda tūrğany. Qūdyq tübındegı Ajdaqa- ol tozaq, senıñ künäñ köp bolsa, soğan küiesıñ. Tozaq tūbınde süñgıp ketesıñ. Sen asylyp tūrğan jıp - ol senıñ ömır jasyñ. Jıptı kemırgen aq tyşqan- kündız, jaryq kün. Qara tyşqan- qarañğy tün. Tyşqan beinesınde kelıp , alma kezek senıñ ömırıñdı jıñışkertıp ūrlap jatqan uaqyt bainy. Aranyñ baly - sen qūmaratyp , äbden qūnyqqan boq dünie. Ol sen üşın bärınen tättı bolğany sonşa , bükıl qorqynyşyñdy da ūmytyrdy. Sol balğa tönıp tūrğan ölımge de , qarmastan ekı ret qol saldyrdy. Sausağyñdy şağyp alğan Ara - ol ajal habary. Ölımdı kündı eskertıp, sağan ain berdı. Ol ara senı şağyp almağanda , jalğan düniege odan ary qūnyğyp , künäñdı odan ary auyrlatar edıñ. Būl ğaiyptan berılgen tüs . Aşyq ain .
Anyğyn Alla bıledı. Tüsıñdı men jorydym. Qairyn Alla bersın dep , qaiyrşy şal , baidyñ üiıne basyn sūqpastan köz aldynan ğaiyp boldy.
Bai , tūrğan ornynda sıleiıp byrazğa deiın tūryp qaldy . Sosyn qol astyndağy malbağarlaryn şaqyrdy da, malynyñ köp bölımın sadaqağa taratyp jıberdı. Malymdy - janymnyñ sadaqasyna, janymdy - arymnyñ sadaqasyna atadym,- dep ülken täubäğa keldı. Osydan keiın bai , jylyna ekı ret sadaqa taratyp, kembağal adamdardyñ qamqorşysyna ainaldy. Bai üzaq ömır kördı. Jasy jūzden asqanda , halyqtyñ qadyrly aq saqalyna ainalyp dünieden ozdy. Artyna jaqsy aty qaldy.
Qazaq däl osyndai tüstı " Aini tüs " dep ataidy. Ärı joruşysyn düp tapqan , mätının mändı joryğan tüs deidı.
Aini tüs- adam balasynyñ sanasyna , ömır men tırşılıgıne, mınezı men sezımıne, kısılıgı men ar- ūjanyna , jaqsy jağymdy jaqqa qarai özgeruıne , dünienı dūrys tanuyna , aq- qarany aiqyn ajyratuyna ülken yqpal jasaidy. Byraq tüstı mändı, mätınımen , astarly mağynasyn düp tauyp, ilanymdy joryi bılu kerek. üitkenı tüs- bıreudıñ üiretuımen , talap etuımen, bolmasa , basqanyñ ötınış etuımen kırmeidı. Men sodai tüs körem dep boljal jasap, tüs körmeidı. Tüs Ğaiyptan körınetın, boljamağan jerden bolatyn , beimälım qūbylys. Tılsım tıldı, jūbaq syrly , qūpii mändı, bölek mätındı , bögenaiy bölek oidyñ ūiqydağy bualdyr körnısı . Sanadağy sansyz jañğyryqtyñ köleñkesı. Ol tek üiqydağy kezde ğana jüzege asady. Tüpsız şyñyrau oidyñ şyryndy süzgısınen ötken, sezım sañylauynan jol tauyp, sanağa jetken, qalğyğan estıñ esıgın qaqqan jañğyryğy. Adam ūiyqtap jatqanda , oiu qalğan tūisıkterdıñ atqarğan organikalyq jūmbaq qyzmetı. Sol qyzmettıñ myiğa jetkızgen tolqyndy körnıske ainalğan jaryq säulesı. Işkı tüisıkterdıñ syrtqy älemmen jasyryn bailanysqan qūpii qyzmettı bolyp tabylady.
Al adam oinğanda , körgen tüsınıñ este saqtalyp qaluy - adamnyñ ūiqydağy kezınde myi jazuşalary jazyp alğan, tüstıñ köleñkelı küñgırt beimälım körnısın saqtap alady da, syrttan qabyldağan syr tolqynyn eske jyinaidy. Jyinap alğan mälmetterden oi iırımın tuğyzady . Sosyn ol tüstı qiil qazanynda qainatyp baryp, qyzyqty qūpiisymen sana törıne üzatady da, aqyl qaltasyna jyinalyp este saqtalyp qalady. Būl adam organizmındegı öte jūmbaq , erekşe kürdelı qyzmet bolyp tabylady. Adam balasy ūiyqtap jatyp ta , syrtqy älemmen tıldesıp, qūpii qarym qatynas jasai alady. Eştemege bağynbastan, eş kūşke jalynbastan , özınıñ menşıktı täuelsız qyzmetın atqara beredı .
Bız adam janynyñ ūiqyda jatyp-aq , törtkıl düniemen tügel tıke qatynas jasai alatynyn moiyndaumyz kerek. Sonda ğana körgen tüstıñ män- mağynasyn tereñ tanyp jete alamyz. Ärı tüstı de , dürys joryp, tüp tereñın tüsınemız.
Tüs- abstrakt ūğym , Beimälım dünie , būlyñğyr sana . Tüs - ğaiypqa jasyrynğan kömeskı körnıs , köñıldıñ kögıldır köleñkesı. Tüs - tüisıktıñ tükpırınen tüimesın ağytyp, tüidegın jazyp , tüiınşegın şeşıp , tüiının sana aspanyna köterıp , kömeskelep körsetken körmesı , ömıdıñ alda bolatyn jūmbaq belgısı, jasyn jetkızgen habarşysy.
Tüstı joryğanda , közge elestemeitın qūbylysty , közge elestetetın beinemen, zatqa balau, qūbylysqa teñeu arqyly joridy. Beimälım beinelerdı közben köretındei , qolmen ūstaityndai naqty, zatty ūğymğa ainaildyryp körsetedı. Sol täsılmen tyñdauşyğa anyq ūğym retınde joryp jetkızedı.
Mäselen , " Qulyq " dese beimälım ūğym. "Qulyq - tülkı " dese , ol zatandy da , anyq ūğymğa, aşyq mağynağa auysady. "Jyrtqyş" dese, beibälım. Al " Jyrtqyş- qasqyr" dese , zatanyp zañdy ūğymğa bailanady. Qūddy sol sekıldı tüstı de, tereñ mätını , telegei mağynasyn tauyp, beimälım ūğymdardy zattandyru arqyly joryğanda, tüs auys ketpeidı.
Tüs - keide zatty türde , keide qūbylys türınde körınedı. Byraq ol zattyñ mağynasy mülde basqa boluy mümkın. Tüste körıngen zat tüp mağynadan auyp, mülde basqa bır mağynda iğyni ,auyspaly mağynada jorylady. Sız, myna bır tüstıñ jorylu mätınıne qūlaq tūrıp körıñız.
Er Jänıbek qartaiğan şağynda tüs köredı. Tüsınde bır ğaiyp ıs köredı. Ūiyqtap jatsa, bır däu arystan qasyna kelıp, Jäkeñdı aiğymen aqyryn ğana türtıp oitady. Jäkeñ, orynan tūryp, özın oitqan arystanğa qarasa, jünderı altynğa ūqsap jylt- jylt etedı. Arystan Jäkeñe tiıspeidı, etek- jeñın iskeidı. Jäkeñ arystannyñ jonynan syipasa, alaqanyna sondai jağymdy sezıledı. Sosyn arystan aldyñğy jaqqa qarai , jaryq nūryn tüsırıp jyljyp ketıp qalady.
Endı Jäkeñnıñ , qasyna bır däu qara au keledı. Jäkeñ oğan qarğyp mınıp alsa, ol däu au Jäkeñdı kötere almai jerge baurlap jatyp qalady. Tısın aşyp körse , qartaiyp ketken eken. Ol au artqa şegınıp qaityp ketedı.
Endı Jäkeñnıñ , qasyna bır kök böltırık keledı. Ol böltırık Jäkeñnıñ ainalasynan ary jūgırıp ötıp, berı jūgırıp ötıp es aqylyn alady. Bağasyn qaşyrady. Böltırık Jäkeñe taiap kelıp qalğanda, Jäkeñnıñ denesı säl tıtırkengendei bolady. Älgı böltırıktıñ tūmsyğyna sūq sausağymen şertıp qalady. Sol sätte ğaiptan bır şökım kök būlt paida bolady da, kök böltırık , älgı būlqa oranyp lezde zym- zii bolyp ketedı.
Täñerteñ ,Jäkeñ , oinsa, körgen tüsı eken. Tüsınıñ baiybyna bara almağan Jäkeñ tüs joruşyny şaqyryp , tüsın jortady. Ol Jäkeñnıñ , tüsın bylai joryğan eken:
- Tüsıñe kırgen arystan - aibatyñ men batyrlyğyñnyñ bainy edı. Onyñ jarvq şäşıp alğa ketuı bolaşaqqa jetuı . Senıñ batyr bainyñdy ūrpaqtaryñ mäñgı maqtan etedı , tarihi jyr jazyp , ūrpaqtan ūrpaqqa ūlastyryp aityp , maqtan etıp jüredı.
Al tüsıñe kırgen qara au- qairatyñ edı. Onyñ senı kötere almai jer baurlap , jatyp qaluy, tısınıñ joq boluy, artqa qarai qaityp ketuı - batyrym sızdıñ , qaru - qairatyñyz qaitqan eken. Endı jekpe- jekke şyqpañyz. Audyñ kerı qaituy - qairatyñyzdyñ qaiqandyğynyñ belgısı, nysanaly körnısı.
Tüsıñdegı kök böltırık - ūrpağyñ edı. Tūmsyğyna beker şertıpsıñ. Kök būltqa sıñıp ğaiyp boluy senen keiın , jekpe- jekke şyğatyn batyr ūl tumaidy,- dep joridy.
Üş ğasyrdyñ aldynda körgen tüs, qariinyñ mätının däl tauyp, joryuy boiynşa , aldağy ömırde ainymai keldı.
Tüs - joru , tüstıñ mätının düp tauyp, mağynasyn bozbai joru dep osyny aitamyz .
Qazaq halqy - tüske kırgen jaqsylyq bolsyn, jamandyq bolsyn ol belgısız küide körınbeidı. Belgılı bır beinege , zatqa, ne qūbylysqa ainalyp baryp kıredı dep senedı. Anyqraq aitqanda , adam, haiuan, är aluan zattar men belgılı qūbylystardyñ körnısınde körınedı.
Al tüs joruşy -tüske kırgen sol körnısterdıñ syr - syipatyna, körnıstık erekşelıgıne, bıtım - tūlğasyna, qyimyl- qozğalysyna, tür - tüsıne, mınez - harektrıne , körsetken ıs - äreketıne, tüs körgen adammen bolğan är aluan bailanysyna qarai tüs mätının şeşedı. Soğan bağyp tüsın joryidy.
Qazaq - jağymdy tüsterdı " Jaqsylyq basy" , " Tüs oñalmai - ıs oñalmaidy" dep ūiğarady. Al jağymsyz tüsterdı " Tülkı boğy", " Jaqsy ısıne senedı, jaman tüsıne senedı" dep , jaman tüsterdı de jaqsylyqqa balap joryidy. Jaman tüske qara zattan sadaqa beredı, tüsın qara zatqa köşırıp , jamadyqtan saqsynady. Jaqsy tüske aq zattan sadaqa beredı , alda kele jatqan jaqsylyq tosylmasyn dep, quana kütedı. Tüs qūpiisyn saqtap saqtanady.
Tüs joru älmisaqtan bastau alyp, Usup paiğambardyñ tüs joryğan rauaittarymen jalğasyn tauyp, salalap sabaqtasyp , bızge jetken. Qasiettı qūran kärım kıtabynyñ ülke sürelerınıñ bırı "Usup süresınde " , Alla tağala , tüs jorudy Usup paiğambarğa näsıp ettı dep jazylady. Keremet mysal keltırıledı.
Usup paiğambar Iqūp paiğambardyñ kenje ūly. Ol öte bılımdı, halqyna meiırıdı , ülken dın ğūlamasy , tüs jorudyñ asqan şeberı , dana adam bolğan. Düiım jamağatty Allanyñ haq jolyna bastağan dañyqty paiğambarlardyñ bırı edı. Ony bır saiqal äinldıñ jasyqsyz jala jabuymen sol zamandağy zūlym patşa , zyndanğa salyp jazalaidy. Sol zyndanda patşanyñ ekı nökerı Usuppen bırge jatady.
Bır künı ekı nöker qatar tüs köredı de, talasa tarmasa , körgen tüsterın Usupke baindaidy. Bırınşı nöker:
- Tüsımde jüzım baqşasynda jür ekenmın. Jemıs ağaştarynyñ basyna , kädımgı qanaty bar qūstai ūşyp - qonyp qonaqtap, jüzımderdı emın- erkın jep jürmın. Patşa qasyma kelıptı. Qolymda altyn tostaq bar eken. Soğan şärbat qoiyp, patşağa ūsynsam, patşa mağan ıltipat etıp, oñ tızesın büktı,-deidı.
Ekınşı nöker:
- Tüsımde qolyma şarbaq ūstap jür ekenmın. Onyñ ışıne är aluan jemıs- jidek, toqaş toltyryp alyp, patşağa alyp jara jatqan jolymda, ğaiptan qalyñ qara qūs qaptap kelıp, şarbaqtağy dänderıñ tüiırın qaltyrmai alyp ūşyp kettı. Sol ūşqannan ūşyp qarasyn körsetpei kettı. Patşa alysta tūr eken . Qolymdy sozsam jetedı. Tüsımnen qatty qorqyp oindym,- dedı.
Ekı nökerdıñ sözın bölmei tyñdap otyrğan Usup ekuınıñ tüsın bylai joryp berdı.
Bırınşı nökerge:
- Jaqsy tüs körıpsıñ. Anyğyn Alla bıledı. Senı patşa ūzamai zyndannan şyğaryp alady da , oñ tızesın basqan , oñ qol uäzırı etıp tağaiyndaidy. Qanat bıtıp ūşyp jūrgenıñ sol. Abyroiyñ ösıp , märtebeñ bırden köterıledı. Yryzyğyñ keñıp, baişat tūrmys ötkızesıñ. Jemıs- jidekterdı emın- erkın jep jürgenıñ sonyñ bainy. Baqytqa basyñ ainalyp, baqtan şalqyp patşanyñ qasynda jürgende, tüsıñdı joryp bergen myna Usup dosyñdy ūmytyp ketpe,- dep jorydy.
Ekışı nökerdıñ tüsın:
- Sen, jaman tüs körıpsıñ. Anyğyn Alla bıledı. Patşa senı kres ağaşyna şegeleidı. Közıñdı qarğa - qūzğyndarğa şūqytyp öltıredı. Şarbaqtağy dänderdıñ tüiırın qaldymai qara qūstardyñ jep qoiuy , dämıñnıñ tauylğanynyñ bainy. Patşağa qolyñnyñ jetpeuı- armanyñnyñ oryndalmauy ,- dep jorydy.
Usup paiğambardyñ joryğan tüsı ainymai keldı. Bırışı nöker patanyñ oñ tızesın basqan, oñ qol uäzırı boldy. Ekınşı nökerdı patşa kres ağaşyna şegelep, qarğa- qūzğynğa jem etıp öltırdı.
Usup paiğampar japa tartyp , zyndanda jalğasty jata berdı. Künder zaulap ötıp jatty. Patşanyñ oñ tızesın basqan oñ qol uäzırı , baqytqa basy ainalyp, Usuptı ūmytyp ta kettı. Bır künı patşa bır ğaiyp tüs kördı. Tüsınen uaiymdap mazasy kettı. Sonymen bükıl eldegı tüs joryğyştardy jyinap, patşa tüsın bain ettı. Tüsın dürys jorymağandardyñ basyn alatynyn eskerettı. Ne bır ğūlama tüs joruşylar patşanyñ tüsın dūrys joryp berıp, abyroi tapqysy kelıp asyğyp otyr. Düiım el tolyq jyinalğan sätte Patşa tünde körgen tüsın bain ettı:
- Men , tünde tüs kördım. Bır ğaiyp ıs kördım. Kım tüsımdı dürys şeşıp berse, ülken syi- qūrmet jasap, han ordama keñısşı etıp tağaiyndaimyn. Eger qate jorysa , tap osy jerde oilanbai- aq basyn alamyn.
Tüsımde jetı aryq siyr kelıp, jetı semız siyrdy jep jatyr. Onyñ arjağynda jetı tal sarğaiyp qurap qalğan bidai sabany jatyr. Onyñ arjağynda jetı tal bidai kögerıp ösıp- önıp tūr. Būl nenı bıldıredı. Qane, tüs joryğyştar tüsımdı joryp körıñder,- dep patşa ğūlamalarğa tesıle qarady.
Patşanyñ myna tüsın joruğa eşkımnıñ de batyldary jetpedı. Bärı oilap , kıtap aqtaryp jauap ızdep köreiık dep tarqasty.
Däl osy kezde oñ qol uäzırdıñ esıne Usup tüstı de , patşadan ūryqsat alyp, Usuptı patşanyñ aldyna ertıp keldı. Usup patşanyñ tüsın bylai jorydy:
- E, patşa ağyzam , sızge Alldan aşyq ain kelgen eken. Aldağy bolatyn appat pen keletın baişat zamannyñ körısı körıngen eken. Tüsıñızge kırgen jetı aryq siyr- alda bolatyn jetı jyldyñ auyr appaty kele jatyr. Biylğy bar önımdı ünemdep jep , jetı jylğa jetkıuıñız kerek. Keler jyldan bastalğan appat quañşylyq jerge önım şyğarmaidy. Astyq tapşy bolyp, el ışın aşarşylyq jailaidy. Jetı aryq siyrdyñ jetı semız siyrdy jep jatuy sonyñ bainy.
El ışındegı kedeilerdı bailar asyrauy kerek bolady. Jetı tal qurağan bidai sabany da - kele jatqan jetı jyldyq auyr appatyñ körnısı. Kögerıp köktep tūrğan jetı tal bidai dänı jetı jyl ötken soñ , bolatyn baişat zamannyñ bainy. Būl sızge eldı , halyqty qalai basqaryp , appattan aman alyp qaluyñyzğa aldyn ala bergen Allanyñ aşyq ainy eken,- dep joryp berdı.
Patşa, Usuptı eldıñ , memlekettıñ qazynasyn basqaratyn bas uäzır etıp tağaiyndady. Usuptıñ joryğan tüsı düp keldı. Jetı jyldyq auyr apattan aldyn ala saqtanyp eldı aman alyp qaldy.
Keiın "Usup paiğambardyñ tüs joruy " degen kıtap qaldy. Eñ alğaş tüs joru turaly kıtap Usup paiğambardyñ kıtaby bolyp tabylady. Qazır de el ışıne eñ köp tarap mūsylmanşa tüs jorudyñ ülgısı retınde aitylyp , tarap jürgen kıtap ta sol.
Eger, sız tüsıñızde Allany jäne onyñ elşısı Mūhammet paiğambardy, qūran aittaryn körseñız olardy naq kördım dep ūiğaryñyz. Üitkenı şäitan basqanyñ beiesınıñ bärıne özgerıp , tüske kırıp äzezıldık jasai alady. Al Allanyñ , onyñ elşısı Mūhammettıñ jäne qūran aittarynyñ beinesıne kıre almaidy. Mūndai tüsterdı Alla tağala özı jaqsylyqqa joryp qoidy. Oğan ala