ŞETELDEGI QAZAQ DİASPORASY TURALY ZAÑ KEREK

09 Tamyz, 2019


Düniejüzı qazaqtarynyñ V Qūryl­taiynda Tūñğyş Prezident Nūrsūltan Nazarbaev şetelderdegı etnikalyq qazaqtardy qoldau maqsatynda «Otandastar qoryn» qūrudy tapsyrğan bolatyn. Būl igı bastama bügıngı tañda jüzege asyrylyp, «Otandastar qory» qūrylyp, jūmysyn bastap kettı. Bolaşaqta qandastar müddesı üşın kelelı ıster atqarylady degen ümıt zor. Osy oraida, qordyñ maqsaty men aldağy jospary jaiynda «Otandastar qory» KEAQ-nyñ basqaruşy direktory, Qazaqstannyñ eñbek sıñırgen qairatkerı, zañ ğylymynyñ doktory, ­professor Erkın OÑĞARBAEV myrzamen sūhbattasudyñ sätı tüstı.

– Erkın Änuarūly, Elbasynyñ tapsyrmasy negızınde qūrylğan «Otandastar qorynyñ» basty erekşelıgı qandai?

– Elbasy «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğyru» maqalasynda: «HH ğasyrdağy batystyq jañğyru ülgısınıñ bügıngı zamannyñ bolmysyna sai kelmeuınıñ syry jäne basty kemşılıgı – olardyñ özderıne ğana tän qalyby men täjıribesın basqa halyqtar men örkenietterdıñ erekşelıkterın eskermei, bärıne jappai erıksız tañuynda. Sondyqtan, jaña tūrpatty jañğyrudyñ eñ basty şarty – sol ūlttyq kodyñdy saqtai bılu» dep jazğan bolatyn. Ūlt köşbasşysynyñ älemde bağyty älı būlyñğyr, jaña tarihi kezeñ bastalğan şaqta, qazaq halqynyñ bırlıgın damytu qajettıgı jönındegı ündeulerı qazırgı uaqytta öte ömırşeñ jäne özektı bolyp otyr.

Özderıñız jaqsy bıletındei, ­Qazaq­stan – öz aumağynan tys ömır sürıp ­jat­qan qandastaryn atajūrtyna jinap jatqan älemdegı tört-bes eldıñ bırı. 2017 jyly ötken 5-şı Düniejüzı qazaqtary qūryltaiynda Elbasy Qazaqstannyñ qoğamdyq jañaruy aisynda şeteldegı qazaqtardy qoldauğa bağyttalğan bırqatar tapsyrmalar bergen. Osy negızde Ükımet 2018-2022 jyldarğa arnalğan şeteldegı etnikalyq qazaqtardy qoldau jönınde ıs-şaralar josparyn bekıttı. Josparda şeteldegı etnikalyq qazaqtardyñ bılım aluy, ana tılın saqtauy jäne atamekenge oralğan qandastardy qoldau, şetelde tūryp jatqan qazaq diasporasymen bailanysty aqparattyq-üilestırudı qamtamasyz etu mäselelerı qamtyldy. Sonymen bırge 2018 jyldyñ qazan aiynan bastap Elbasynyñ tıkelei tapsyrmasyna säikes «Otandastar qory» kommersiilyq emes aksionerlık qoğamy jūmysyn bastady. «Otandastar qorynyñ» basty mındetı – Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğymen bırlesıp, älem qazaqtaryn bır şañyraq astyna toptastyru bolsa, maqsaty – ūlttyq bıregeilıktı saqtau, elımız myqty, ärı jauapkerşılıgı joğary bırtūtas ūlt bolu, qazaq ­diasporasy b­oiynşa memlekettık saisatty qalyptastyru.

– «Otandastar qory» jūmysyn qalai üilestıredı? Osy jaiynda aityp berseñız?

– Bızdıñ jūmysymyz üş bağytta üi­lestırıledı. Bırınışısı – şettegı qandasta­rymyzğa ana tılımızdı, mädenietımızdı, salt-dästürımızdı tanyp, saqtap qaluda jan-jaqty qoldau körsetu. Ekınşı bağy­tymyz – tarihi otanyna köşıp kelgen ağaiyndardyñ beiımdeluıne jäne köşuge niettı bauyrlarymyzğa kömek beru. Üşınşısı – Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğymen tyğyz bailanys jasai otyryp, atalğan jūmystardy zañ­namalyq tūrğydan qamtamasyz etu. «Otandastar qory» jūmysyn jobalyq keñse formatynda otandastarğa qyzmet körsetudıñ bıryñğai operatory retınde ūiymdastyrady. Qordyñ barlyq jūmysy Elbasynyñ 5-şı Düniejüzı qazaqtary qūryltaiynda bergen tapsyrmalarynyñ aisynda bırneşe bağytqa üilestırılgen. Atap aitqanda, diasporalyq saisat bağdarlamalaryn äzırleu, Bailanys ortalyğy men qoğamdyq qabyldau jūmysyn üilestıru, ­diaspora saisaty mäselelerı boiyn­şa qoğamnyñ türlı közqarastağy ağymdaryn ūştastyratyn dialog alañdaryn qūru, bılım salasynda şetelde qazaq tılın üiretu boiynşa bılım beru infraqūrylymyn qūru, şeteldegı qazaq diasporalarynyñ balalaryna Qazaqstanda oquğa jağdai jasau, qazaq diasporasy men qazaqstandyq biznes ökılderınıñ ıskerlık bailanystaryn ornatuğa jäne nyğaituğa yqpal etu, bükıl älem qazaqtaryn bır aqparattyq ortağa tartu üşın bır internet-platforma negızınde qazaqtardyñ bıryñğai ekojüiesın qūru, memlekettık jäne basqa da qūrylymdarmen özara yqpaldastyq ornatu, Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğymen yntymaqtastyqty nyğaitu.

Mysaly, türlı aqparattarğa süiensek, şettegı qazaqtar sany 5 millionnan 8 millionğa deiın juyqtaidy. Būl ­faktor diaspora saisatyna erekşe nazar audarudy talap etedı. Būğan Elbasynyñ özı de asa nazar audaryp otyrğanyn bılesızder. Sondyqtan, bızdıñ basty qyzmetımızdıñ bırı – qandastar ­turaly jinaqtalğan mälımetterdı özektendırıp jäne jüielendırıp, elder boiynşa qazaq diasporasynyñ jäne elge oralğan ağaiyndardyñ mäselelerın qosymşa zerttep, halyqaralyq täjıribenı zerdelei kele, qorytyndysynda memlekettık diaspora saisaty bağdarlamasyna ūsynystar äzırleu. Būl degenımız diaspora saisatyna müddelı memleket­tık organdardyñ qyzmetın tiımdı üilestıru, saisat salasynyñ tūjyrymdamasyn äzırleu, biznes-modeldeu negızınde ekonomikalyq tūrğydan ölşengen, äsırese auylşaruaşylyq, onyñ ışınde mal şaruaşylyğy men egın şaruaşylyğyna ūştalğan, demografiilyq, etnologiilyq, migrasiilyq müddelerımızdı qamtyğan jäne statistikalyq mälımetterge negızdelgen memlekettık bağdarlama äzırleu syndy kürdelı jūmystardy meñzeidı. Būğan qosa qoldanystağy ūlttyq jäne halyqaralyq zañnamany zertteu negızınde diasporalyq mäsele­lerdı retteitın qūqyqtyq derbes sala qalyptastyru mındetı tūr. Iğni şetel­degı qazaq diasporasyn qoldau turaly zañ jobasyn äzırleu qajet. Qazırgı tañda memlekettık organdar tarapynan qoldau bar. Osy oraida sarapşylar, ğalymdar, ğylymi-zertteu ūiymdaryn tartu arqyly būl bağyttağy jūmystardy bastap kettık. Jyldyñ aiğynda nätijesı körınedı degen senımdemız.

Sonymen bırge, bız üşın bükıl qyz­metı­mızdıñ aşyqtyğyn qamtamasyz etu öte mañyzdy. Joğaryda aitylğandai, diaspora saisaty mäselelerı boiynşa qoğamnyñ türlı közqarastaryn eskeretın dialog alañdary qūryluda. Kez kelgen kürdelı mäseleler qoğamdyq komissii, ğylymi-sarapşylyq keñes siiqty qūrylymdarda qoğamdyq talqyğa salynyp, süzgıden ötetın bolady. Komissiinyñ negızgı mındetı – otandastardy qoldau mäselelerı boiynşa respublikalyq deñgeide talqylau ūiymdastyru jäne şeşım qabyldau kezınde jūrtşylyq müddesın bıldıru, pıkırın eskeru, jalpy otandastardy qoldau mäselelerıne qatysty memlekettık organdar qabyldağan şeşımderıne monitoring jürgızu.


– Şetelde bılım alyp jürgen jastarmen qatar sol elderde bılım aluğa ynta-yqylas tanytatyndar az emes. «Otandastar qory» olardyñ oqu-toquyn qarjylandyra ma?
– Bılım beru salasyna keletın bolsaq, şetelde qazaq tılın üiretu boiynşa bılım beru infraqūrylymyn qūru, şeteldegı qazaq diasporalarynyñ balalaryna otandyq JOO-da oquğa arnalğan jäne şetelde bılım aluy üşın stipendiilar tağaiyndau, Nazarbaev ziitkerlık mektepterı negızınde qazaq halqynyñ dästürlerı men tarihyn qamtyğan qazaq bılım beru turlaryn ūiymdastyru qarastyrylğan. Qazırgı tañda şetel qazaqtary üşın jyl saiyn elımızdıñ oqu oryndaryna bölınetın kvota 4 paiyzğa östı. Odan bölek, jyl saiyn JOO negızınde ötetın daiyndyq kurstaryna 1000 oryn bölınıp keldı. Däl qazır 18 joğary oqu oryn­darynda 992 bala daiyndyq kurstarynda oqyp jatyr. Sondai-aq alğaş ret qan­dastarymyzdyñ joğary bılım aluy üşın älemdık täjıribe negızınde stipendii­lyq bağdarlama äzırlenude. Kelesı bır ülken joba – syrttağy qandastarymyzğa qazaq tılın oqytudyñ onlain synyptaryn ūiym­dastyru. Odan basqa diaspora arasyn­dağy qazaq tılı mūğalımderın arnaiy daiyndyq kurstarynan ötkızu jūmystary jürgızılude.


– Būl jerde aitpasqa bolmaityn tağy bır dünie – oralmandardyñ qūqyqtyq mäselesı. Qūjat räsımdeu barysynda qandasta­rymyz jemqorlyq, türlı burokratiilyq kedergılerge tap bolyp jatatyny jasyryn emes. Osyndai keleñ­sızdıkterdı boldyrmas üşın qor tarapynan qandai ıs-şaralar atqarylady?

– Mūndai mäselelerdı şeşu üşın «Bailanys ortalyğy men qoğamdyq qabyldaular» dep atalatyn joba ıske qosyldy. Maqsaty – «Bır tereze» qağidaty negızınde barlyq qyzmetterge qoljetımdılıktı qamtamasyz etu. Osy bağytta müddelı memlekettık mekemelermen basqosular ötkızıp, bırlesıp jūmys atqarudamyz. Bıregei bailanys ortalyğy qyzmetı bar. Oğan myna bailanys türlerımen habarlasuğa bolady: 1404 (barlyq qazaqstandyq mobildı operatorlar üşın tegın); 8 800 080 1404 (barlyq qazaqstandyq qalalyq qoñyrau­lar üşın tegın); +7 (7172) 981404 (barlyq qazaqstandyq qalalyq qoñyraular üşın tegın, halyqaralyq qoñyraular üşın şeteldık operatorlar belgılegen stavkamen); 8 701 000 1404 (WhatsApp, Telegram habarlamalar üşın).

Qytai, Moñğolii, İran siiqty elderden kelgen qandastar negızınen orys tılın bılmeidı. Sondyqtan da «Otandastar qory» är öñırlerdegı köşı-qon bölımderımen tyğyz bailanys ornatyp, etnikalyq qazaqtarmen mümkındıgınşe qazaqtıldı mamandardyñ jūmys jasauyn qadağalap otyratyn bolady. Olardyñ tūraqty tırkeluı, «Oralman» märtebesın ūzartu merzımı, yqtiirhat nemese Qazaqstan azamattyğyn alu mäselelerı bızdıñ tıkelei baqylauymyzda bolady jäne būl mäseleler boiynşa memlekettık qūzyrly organdarmen tyğyz bailanys qalyptasuda.

– «Halyqtyq köşı-qon» turaly Zañda «şeteldegı qazaq diasporasy mäselesımen elşılıkter ainalysady» delıngen. Qor elşılıktermen bırıgıp jūmys ıstei me?

– Syrtqy ıster ministrlıgı bızdıñ qūryltaişylarymyzdyñ bırı ekenın eskersek, būl bağyttağy jūmystar keñ auqymdy türde jürgızıledı. Bırqatar elderde şeteldegı diasporalarğa qoldau körsetetın ärtürlı instituttar bar. Osy rette özara yntymaqtastyq turaly şeteldık serıktestermen, atap aitqanda Rossotrudnichestvo (Resei), TİKA (Türkii), Gete instituty (Germanii), Dostyq qory (İzrail), Türkı keñesı, TÜRKSOİ, ­UNESKO jäne tağy basqalarmen memorandumdar jasau közdelgen. Būdan bölek, Syrtqy ıster ministrlıgımen bırlesken ıs-şaralar jobasy äzırlenıp, elımızdıñ barlyq elşılıkterınde diasporamen jūmys jönındegı keñesşıler belgılengen.

– Şetelderde etnikalyq qazaqtardyñ ūiymdary, etno-mädeni ortalyqtary, odan qalsa Düniejüzı qazaqtary qauym­das­tyğynyñ bö­lımşelerı bar. «Otandastar qory» osy­larğa qarjylyq-ruhani qoldau körsete me?

– «Otandastar qory» şeteldegı qazaq bırlestıkterı, ūiymdary, etno-mädeni ortalyqtarymen tyğyz bailanys qūrudy közdeidı. Olardyñ bırqatarymen qazır arnaiy memorandumdarğa qol qoiylyp, jūmystar jürgızılıp jatyr. Maqsat – şeteldık qazaqtarğa bılım, sport, mädeniet, ana tılın üiretu, biznes-bastamalar jäne t.b. bağyttar boiynşa qoldaudy qamtamasyz etu. Jyraqtağy qandastarymyz – qazaq mädenietınıñ ajyramas bölıgı. Sondyqtan, qor otandastarymyzdyñ salt-dästürın, jön-joralğysyn saqtauğa, şyğarmaşylyq potensialyn arttyruğa bağyttalğan şaralaryn, jobalaryn älbette qoldaidy. Şeteldegı qazaqstandyq ūiymdar negızınde Abai mädeniet üiı dep atalatyn ortalyqtar qūrsaq deimız. Barlyq mädeni şaralar sol ortalyqtar arqyly jüielenetın bolady. Sondai-aq, otandastarymyzdyñ köbı Qazaqstanmen şekaralas aumaqtarda tūratynyn eskere otyryp, bız oblystyq äkımdıktermen de yntymaqtastyq ornatuğa kırısıp jatyrmyz. Būl jelı boiynşa Resei, Qytai, Özbekstan, Qyrğyzstan, Moñğolii jäne Türıkmenstan elderındegı nemese osy elderden tarihi Otanğa oralğan qandastardy qoldau tūrğysynda jūmys jürgızemız.

QR Prezidentı Qasym-Jomart Toqaev­tyñ «Qoğamdyq pıkırge qozğau salğan otandastar mäselesın qoldan saisattandyruğa bolmaidy. Şeteldegı qandastarymyzdy («oralman» degen sözge men qarsymyn) atamekenge qaitaru ısı eşqaşan nazardan tys qalğan emes, qalmaidy da. Älemnıñ tükpır-tükpırındegı qandastarymyzdyñ basyn tuğan jerde bırıktıru – bızdıñ paryzymyz» degen sözderı memlekettıñ resmi ūstanymyn bıldıredı.

Qoryta aitqanda, şette jürgen qa­zaq­­­tardyñ tarihi Otany, atamekenı – ­Qa­zaq­stan! Sondyqtan elge kelgen ärbır qazaqty bauyrym dep bılıp, meiırbandyq tanytuymyz kerek. Olardyñ elımızdıñ ekonomikalyq damuyna, demografii­lyq serpılısıne, mädenietımızdıñ jaña belesterdı bağyndyruyna qosar äleuetı öte zor.

– Sūhbatyñyzğa raqmet!


Sūhbattasqan 
Däuırjan TÖLEBAEV