2017 jyly Düniejüzı qazaqtarynyñ V-şı qūryltaiynda Elbasy Nūrsūltan Nazarbaev «Otandastar» qoryn qūrudy tapsyryp, osy qor arqyly Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğyna şeteldegı ağaiynmen bailanys jasaudy mındettegen bolatyn. Şeteldegı etnikalyq qazaqtar men qandastarğa kömek körsetu üşın qūrylğan «Otandastar qory» KEAQ (kommersiilyq emes aksionerlık qoğamy) 2018 jyly öz jūmysyn bastady. Sol bır jylda qor qandai ıs-şaralar atqardy? Şekara asqan qandastar üşın äzırlenıp jatqan «Qazaq kartasy» qandai qūjat? Bügın osy saualdarğa jauap ızdeimız.
«OTANDASTAR» QORY: MAQSAT PEN MINDET
Şetelde kün keşıp jatqan qandastaryn atajūrtyna jinap jatqan älemdegı tört-bes eldıñ bırı – Qazaqstan. Qazaq sanyn köbeitudıñ bır joly – örkeniettı elderdıñ etnostyq köştı jürgızudegı ozyq täjıribelerın, onyñ oñtaily tūstaryn elımızde paidalanu. Osyğan bailanysty Elbasynyñ Qazaqstannyñ qoğamdyq jañaruy aisynda şeteldegı qazaqtardy qoldauğa bağyttalğan bırqatar tapsyrmalary negızınde QR Ükımetı 2018-2022 jyldarğa arnalğan şeteldegı etnikalyq qazaqtardy qoldau jönınde ıs-şaralar josparyn bekıttı.
Elbasynyñ tapsyrmasy boiynşa 2017 jyly 13 qazanda Ükımettıñ «Otandastar qory» memlekettık kommersiilyq emes aksionerlık qoğamyn qūru turaly» № 644 qaulysy şyqty. Endı qoğamdastyq Qazaqstan Respublikasyna kelgen etnikalyq qazaqtar men şeteldık ağaiyndarğa qoldau körsetudı qamtamasyz etetın bolady. «Otandastar» qory memlekettıñ tolyqtai qatysuymen qūryldy. Memlekettık aksii paketınıñ 50%-yn ielenu jäne qoldanu qūqyğy QR Mädeniet jäne sport ministrlıgıne berılse, qalğan jartysy – QR Syrtqy ıster ministrlıgıne bekıtıldı.
Qor şeteldegı etnikalyq qazaqtardyñ bılım aluyn, ana tılın saqtauyn qamtamasyz etıp, atamekenge oralğan qandastardy qoldau, şetelde tūryp jatqan qazaq diasporasymen bailanys ornatu mäselelerıne basa nazar audarady.
«Otandastar» qorynyñ basty maqsaty – josparlar men ūlttyq bıregeilıktı jüzege asyru. Al, qordyñ mındetı – Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğymen bırlesıp, älem qazaqtaryn bır şañyraq astyna toptastyru, sondai-aq, şeteldegı jäne elımızge oralğan qandastarymyzğa bılım beru, mädeni jäne qūqyqtyq salalarda qoldau körsetu.
«Otandastar» qory qūrylğan bır jyldan berı alys-juyqtağy ağaiyndy qoldap-quattau üşın köptegen jūmystar atqaruda.
QOR JŪMYSYN QALAİ ÜİLESTIREDI?
Bügıngı tañda «Otandastar» qory jūmysty üş bağytta jürgızudı qolğa alğan.
Bırınşısı – şettegı qandastarğa ana tılımızdı, mädenietımızdı, salt-dästürımızdı tanyp, saqtap qaluda jan-jaqty qoldau körsetu.
Ekınşısı – tarihi Otanyna köşıp kelgen ağaiyndardyñ beiımdeluıne jäne köşuge niettı otandastarğa kömek beru.
Üşınşısı – Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğymen tyğyz bailanys jasai otyryp, atalğan jūmystardy zañnamalyq tūrğydan qamtamasyz etu.
«Türlı aqparattarğa süiensek, şettegı qazaqtar sany 5 millionnan 8 millionğa deiın juyqtaidy. Būl faktor diaspora saisatyna erekşe nazar audarudy talap etedı. Sondyqtan, bızdıñ basty qyzmetımızdıñ bırı – qandastar turaly jinaqtalğan mälımetterdı özektendırıp ärı jüielendırıp, elder boiynşa qazaq diasporasynyñ jäne elge oralğan ağaiyndardyñ mäselelerın qosymşa zerttep, halyqaralyq täjıribenı zerdelei kele, qorytyndysynda memlekettık diaspora saisaty bağdarlamasyna ūsynystar äzırleu. Būl degenımız – diaspora saisatyna müddelı memlekettık organdardyñ qyzmetın tiımdı üilestıru, saisat salasynyñ tūjyrymdamasyn äzırleu, biznes-modeldeu negızınde ekonomikalyq tūrğydan ölşengen, äsırese auyl şaruaşylyğy, onyñ ışınde mal şaruaşylyğy men egın şaruaşylyğyna ūştalğan, demografiilyq, etnologiilyq, migrasiilyq müddelerımızdı qamtyğan jäne statistikalyq mälımetterge negızdelgen memlekettık bağdarlama äzırleu syndy kürdelı jūmystardy meñzeidı. Būğan qosa qoldanystağy ūlttyq jäne halyqaralyq zañnamany zertteu negızınde diasporalyq mäselelerdı retteitın qūqyqtyq derbes sala qalyptastyru mındetı tūr. Iğni, şeteldegı qazaq diasporasyn qoldau turaly zañ jobasyn äzırleu qajet. Qazırgı tañda memlekettık organdar tarapynan qoldau bar. Osy oraida sarapşylar, ğalymdar, ğylymi-zertteu ūiymdaryn tartu arqyly būl bağyttağy jūmystardy bastap kettık. Jyldyñ aiğynda nätijesı körınedı degen senımdemız. Sonymen bırge, bız üşın bükıl qyzmetımızdıñ aşyqtyğyn qamtamasyz etu öte mañyzdy. Joğaryda aitylğandai, diaspora saisaty mäselelerı boiynşa qoğamnyñ türlı közqarastaryn eskeretın dialog alañdary qūryluda. Kez kelgen kürdelı mäseleler qoğamdyq komissii, ğylymi-sarapşylyq keñes siiqty qūrylymdarda qoğamdyq talqyğa salynyp, süzgıden ötetın bolady. Komissiinyñ negızgı mındetı – otandastardy qoldau mäselelerı boiynşa respublikalyq deñgeide talqylau ūiymdastyru jäne şeşım qabyldau kezınde jūrtşylyq müddesın bıldıru, pıkırın eskeru, jalpy otandastardy qoldau mäselelerıne qatysty memlekettık organdar qabyldağan şeşımderıne monitoring jürgızu», – dedı «Otandastar qory» KEAQ-nyñ basqaruşy direktory, Qazaqstannyñ eñbek sıñırgen qairatkerı, zañ ğylymynyñ doktory, professor Erkın Oñğarbaev.
«Otandastar» qory jūmysyn jobalyq keñse formatynda otandastarğa qyzmet körsetudıñ bıryñğai operatory retınde ūiymdastyrady. Tarqatyp aitqanda, diasporalyq saisat bağdarlamalaryn äzırleu, Bailanys ortalyğy men qoğamdyq qabyldau jūmysyn üilestıru, diaspora sai-saty mäselelerı boiynşa qoğamnyñ türlı közqarastağy ağymdaryn ūştastyratyn dialog alañdaryn qūru, bılım salasynda şetelde qazaq tılın üiretu boiynşa bılım beru infraqūrylymyn qūru, şeteldegı qazaq diasporalarynyñ balalaryna Qazaqstanda oquğa jağdai jasau, qazaq diasporasy men qazaqstandyq biznes ökılderınıñ ıskerlık bailanystaryn ornatuğa jäne nyğaituğa yqpal etu, bükıl älem qazaqtaryn bır aqparattyq ortağa tartu üşın bır internet-platforma negızınde qazaqtardyñ bıryñğai ekojüiesın qūru, memlekettık jäne basqa da qūrylymdarmen özara yqpaldastyq ornatu, Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğymen yntymaqtastyqty nyğaitu syndy qordyñ barlyq jūmysy – Elbasynyñ V Düniejüzı qazaqtary qūryltaiynda bergen tapsyrmalarynyñ aisynda bırneşe bağytqa üilestırılıp, jüzege asyryluda.
«OTANDASTAR» JASTARDYÑ OQUYN QARJYLANDYRA MA?
Qorda şetelde qazaq tılın üiretu boiynşa bılım beru infraqūrylymyn qūru, şeteldegı qazaq diasporalarynyñ balalaryna otandyq JOO-da oquğa arnalğan jäne şetelde bılım aluy üşın stipendiilar tağaiyndau, Nazarbaev ziitkerlık mektepterı negızınde qazaq halqynyñ dästürlerı men tarihyn qamtyğan qazaq bılım beru turlaryn ūiymdastyru qarastyrylğan.
«Qazırgı tañda şetel qazaqtary üşın jyl saiyn elımızdıñ oqu oryndaryna bölınetın kvota 4 paiyzğa östı. Odan bölek, jyl saiyn JOO negızınde ötetın daiyndyq kurstaryna 1000 oryn bölınıp keldı. Däl qazır 18 joğary oqu oryndarynda 992 bala daiyndyq kurstarynda oqyp jatyr. Sondai-aq alğaş ret qandastarymyzdyñ joğary bılım aluy üşın älemdık täjıribe negızınde stipendiilyq bağdarlama äzırlenude. Kelesı bır ülken joba – syrttağy qandastarymyzğa qazaq tılın oqytudyñ onlain synyptaryn ūiymdastyru. Odan basqa diaspora arasyndağy qazaq tılı mūğalımderın arnaiy daiyndyq kurstarynan ötkızu jūmystary jürgızılude», – dep atap öttı Erkın Änuarūly.
QANDASTAR QŪQYĞY QORĞALADY
Qūjat räsımdeu barysynda qandastardyñ qūqyğy qorğalyp, jemqorlyqqa mülde jol berılmeuı tiıs. Mūndai mäselelerdı şeşu üşın «Bailanys ortalyğy men qoğamdyq qabyldaular» dep atalatyn joba ıske qosylğan. Mūndağy maqsat – «Bır tereze» qağidaty negızınde barlyq qyzmetterge qoljetımdılıktı qamtamasyz etu. Osy bağytta müddelı memlekettık mekemelermen basqosular ötkızıp, bırlesıp jūmys atqaruda.
Bıregei bailanys ortalyğy qyzmetı bar. Oğan myna bailanys türlerımen habarlasuğa bolady:
1404 (barlyq qazaqstandyq mobildı operatorlar üşın tegın);
8 800 080 1404 (barlyq qazaqstandyq qalalyq qoñyraular üşın tegın);
+7 (7172) 98-14-04 (barlyq qazaqstandyq qalalyq qoñyraular üşın tegın, halyqaralyq qoñyraular üşın şeteldık operatorlar belgılegen stavkamen);
+7 701 000 1404 (WhatsApp, Telegram habarlamalar üşın).
Orys tılın bılmeitın Qytai, Moñğolii, İran siiqty elderden kelgen qandastar üşın «Otandastar qory» är öñırlerdegı köşı-qon bölımderımen tyğyz bailanys ornatyp, etnikalyq qazaqtarmen mümkındıgınşe qazaqtıldı mamandardyñ jūmys jasauyn qadağalap otyratyn bolady. Olardyñ tūraqty tırkeluı, «Oralman» märtebesın ūzartu merzımı, yqtiirhat nemese Qazaqstan azamattyğyn alu mäselelerı boiynşa memlekettık qūzyrly organdarmen tyğyz bailanys qalyptasuda.
QORDYÑ JŪMYSY QARQYNDY
«Otandastar» qorynyñ deregınşe, 2018 jyly memlekettık tapsyryspen üş ırı şara ūiymdastyrylğan. Ötken jyly qaraşada Nūr-Sūltanda «Qasiettı qazaq elı» öner festivalı ötıp, şarağa şetelden 38 etnikalyq qazaq jäne Qazaqstanğa köşıp kelgen 70-tei qazaq qatysqan.
2018 jyly 7-9 jeltoqsan künderı Reseidıñ Omsk qalasynda kışı qūryltaiyn ötkızıp, ıs-şarağa Reseidegı qazaq diasporasynan 50-60 adam qatysqan.
«Otandastar» qory byltyr Türkii, Qyrğyzstan, Moñğolii, İran, Qytai, Özbekstan, Resei jäne Europadan 28 qazaqty şaqyrtyp, «Qasiettı Qazaqstan. Tuğan jerge tağzym» memlekettık bağdarlamasy aisynda Türkıstanğa saihat ūiymdastyrğan.
Al 2019 jylğa budjetten 300 million teñge bölıngen. Qor şetelde tūratyn etnikalyq qazaqtar men qandastardyñ balalaryn Qazaq-standağy demalys lagerlerıne jıberudı qarastyrğan. Sonymen qatar, «Otandastar» qory şetelden köşıp kelgen qazaqtardy qoğam-ğa beiımdep, käsıp aşuğa kömek körsetude.
QORDYÑ QŪRYLTAİŞYLARY
Qordyñ negızgı qūryltaişysy – QR Syrtqy ıster ministrlıgı. Bügınde atalğan ministrlık-pen bırlesken ıs-şaralar jobasy äzırlenıp, eldıñ barlyq elşılıkterınde diasporamen jūmys jönındegı keñesşıler belgılengen. «Otandastar qory» ötken jyldyñ soñynda Türkiinyñ qos bırdei mekemesımen özara tüsınıstık turaly memorandumğa qol qoidy. Onyñ bırı – Şeteldık türıkter jäne tuystas halyqtar basqarmasy bolsa, ekınşısı – Unus Emre instituty. Qūjat mekemearalyq diaspora saisatyna qatysty täjıribe almasyp, bırlesken jobalardy jüzege asyrudy közdeidı. Taraptar bırlesken jobalardy jüzege asyru mümkındıgın qarastyryp, şet elderde ömır süretın türık jäne qazaq diasporalary arasynda bailanysty nyğaityp, özara yntymaqtastyqty arttyru joldaryn aiqyndady.
Qordyñ bırqatar elderde şeteldegı diasporalarğa qoldau körsetetın ärtürlı instituttary bar. Osy rette özara yntymaqtastyq turaly şeteldık serıktestermen, atap aitqanda, Rossotrudnichestvo (Resei), TİKA (Türkii), Gete instituty (Germanii), Dostyq qory (İzrail), Türkı keñesı, TÜRKSOİ, UNESKO jäne tağy basqalarmen memorandumdar jasau közdelgen.
QANDASTARĞA ARNALĞAN «QAZAQ KARTASY» JASALADY
Älemde «Polik kartasy», türıkterdıñ «Kök kartasy» degen qūjattar bar. Sol sekıldı elımızde de «Qazaq kartasy» dep atalatyn jaña qūjat engızıledı. Şeteldık qazaqtardyñ Qazaqstan aumağynda el azamattarymen bırdei qūqyqqa ie boluyna mümkındık beretın «Qazaq kartasy» atty qūjattyñ jobasy daiyndalyp jatyr. Atalmyş qūjat şetelderde tūratyn etnostyq qazaqtarğa arnalady.
«Şet elderdegı qazaqtardy qoldauğa bağyttalğan zañ qabyldanatyn bolady. Sonyñ aisynda «Qazaq kartasy» degen qūjat jasaluy mümkın. Ol qūjat syrttağy qazaqtarğa qazaqstandyqtarmen bırdei ömır süruge mümkındık tuğyzady. Iğni, bılım alu, därıgerge qaralu, biznespen ainalysu, jūmys ısteu siiqty barlyq ömır aspektılerınde Qazaqstan azamattarymen bırdei qūqyqqa ie bolady. Tek saisatpen ainalysuğa bolmaidy. Ol üşın azamattyq aluy qajet. «Qazaq kartasy» qolynda bar qazaq otbasymen bızdıñ elde eşqandai vizasyz jürıp-tūra alady», – dep tüsındırdı «Otandastar» qorynyñ prezidentı Nūrtai Äbıqaev.
«Täuelsızdıktıñ alğaşqy künınen bastap Tūñğyş Prezident – Elbasy N.Ä.Nazarbaev şetelde tūratyn etnikalyq qazaqtarğa erekşe köñıl bölıp keledı. Sonyñ arqasynda osy jyldar ışınde bızdıñ elımızdıñ damuyna eleulı üles qosyp kele jatqan millionnan astam otandasymyz Qazaqstanğa oraldy. Öz kezegınde, memleket olarğa qolaily jağdai jasaidy, onyñ ışınde jūmysqa ornalastyru, oqytu jäne materialdyq qoldaular bar. Şetelde tarihi Otanyna oralğysy keletın köptegen otandastar tūrady. Sondyqtan da bız qazaq diasporasynyñ äleumettık-ekonomikalyq, mädeni jäne bılım beru qajettılıkterın barynşa qanağattandyruğa bağyttalğan naqty şaralardy bırlesıp äzırleuımız qajet», – degen oiymen bölıstı Eñbek jäne halyqty äleumettık qorğau ministrı Berdıbek Saparbaev.
«Otandastar» qorynyñ vise-prezidentı Mağauii Sarbasovtyñ mälımdeuınşe, kartanyñ iesıne Qazaqstan azamatynyñ saisi qūqyqtan bölek barlyq qūqyqtary berıledı eken.
Qazır elımızde qazaq diasporasyn memlekettık qoldau turaly zañ jobasynyñ tūjyrymdama jobasy äzırlenıp, uäkılettı organdarğa ūsynylyp otyr. Bolaşaq zañnama boiynşa «Qazaq kartasyn» engızu qarastyrylğan.
Jansai Şyñğyshan,
«Qazaq» gazetınıñ Nūr-Sūltan qalasyndağy menşıktı tılşısı
Qandastarymyzğa memleket pen qoğam tarapynan jan-jaqty qoldau men kömek körsetu üşın myna jūmystar qolğa alynuy tiıs. Bırınşıden, şettegı jäne elge köşıp keletın ağaiyndy qoldau üşın «Otandastar» qoryn qūramyz. Qazaq biznesmenderın osy qorğa öz ülesterın qosuğa şaqyramyn. Mūny ūiymdastyrudy Qūryltai basşylyğyna, Prezident Äkımşılıgıne jäne Ükımetke tapsyramyn. Ekınşıden, qūrylğan Qor Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğymen bırlesıp, otandastarğa jan-jaqty qoldau men kömek berudıñ ıs-şaralaryn anyqtap, soğan säikes keşendı bağdarlama äzırlesın. Ol bağdarlamada qazaqtyñ köşı men alystağy ağaiynmen bailanystyñ barlyq mäselelerı qamtyluy kerek. Bağdarlamanyñ basymdyqtary men mındetterı qor arqyly ıske asyrylatyn bolady. Üşınşıden, elım, jerım dep emırengen ärbır qazaqqa Qazaqstannyñ esıgı ärqaşan aiqara aşyq. Eşkımge şekteu joq. Bız köşıp keletın ağaiynğa jol sılteudı tūrğylyqty jerınen bastauymyz kerek. Elşılıkter azamattardyñ qūjatyn qamdap, qonystanatyn jerı turaly keñes beruge tiıs. Ony Syrtqy ıster ministrlıgıne tapsyramyn. Sonda şekaradağy şyrğalañ da, elge kelgen soñ qūjat tügendeu üşın ary-berı sabylu da bolmaidy. Ükımetke osynyñ bärın keşendı türde qaita qarap, şeşımın tabudy tapsyramyn. Törtınşıden, jastarğa qoldau körsetu. Bız şeteldegı qazaq balalarynyñ Qazaqstanda bılım aluyna jağdai jasauymyz kerek. Qazır olar memlekettık grantpen elımızdıñ joğarğy oqu oryndarynda oqi alady. Ükımetke otandastarymyzdyñ joğary bılım aluyn qoljetımdı etu üşın olarğa bölıngen kvotany 2 esege köbeitudı tapsyramyn. Şeteldık qazaq studentterı üşın bılımıne qarai arnaiy stipendiilyq bağdarlama engızu kerek. Qai eldıñ azamaty bolsa da elde oqyğan qazaq balasy erteñ Qazaqstanğa qyzmet etetının este saqtağan jön. Besınşıden, syrtta jürgen bauyrlardyñ bır bölıgı, äsırese, jastar assimilisiiğa tüsıp, ana tılın ūmytyp barady. Bız būğan ara tüsuge tiıspız. Ükımet şeteldegı qandastarymyz yqşam ornalasqan öñırlerde olardyñ ana tılınde bılım alu mümkındıkterın qarastyruy kerek. Qysqa merzım ışınde qazaq diasporasyn gumanitarlyq bağyttağy ädebiettermen, oqulyqtarmen, ädıstemelık qūraldarmen qamtamasyz etudı tapsyramyn. Altynşydan, alystağy ağaiyn elden tūraqty habar alyp, bailanysta bolğysy keledı. Qazaqstanda ne bolyp jatqanyn bılıp, atqarylyp jatqan ısterdı körgısı keledı. Qazır şeteldık körermenderge arnalğan KazakhTV telearnasy qandastarymyz tūratyn aimaqtardyñ bırazyn qamtidy. Bıraq, būl jetkılıksız. Ükımetke memlekettık telearnalardy ırgeles elderde körsetu mümkındıkterın qarastyrudy jükteimın. Būl merzımdı baspasözge de qatysty. Jetınşıden, kez kelgen memleket käsıbi, bılımdı, jañaşyl mamandarğa mūqtaj. «Men tarihi Otanyma eñbek sıñıremın, onyñ damuyna üles qosamyn» degen ärbır talantty qazaqty elge şaqyramyn. Ükımet osyndai azamattardy elge tartyp, mamandyğyna, mümkındıgıne qarai jağdai jasaudyñ tetıkterın qarastyrsyn. Segızınşıden, bız arnaiy bağdarlama qabyldap, oñtüstıktıñ tūrğyndaryn soltüstıkke köşırıp jatyrmyz. Ağaiyndar eñbek küşı az terıskei jaqqa qonystanuğa yntaly boluy kerek. Būl üşın köşıp keluşılerdıñ jaña ortağa neğūrlym tez beiımdeluıne jağdai jasauğa tiıspız. Ol jaqta beiımdeu ortalyqtary jūmys ısteuı qajet. Kelgen ağaiyndy qonystandyratyn üiler salyp, äleumettık infraqūrylym jasau kerek. Ony bağdarlama türınde qolğa aluymyz qajet. Olardyñ qajettı mamandyq aluyna järdem berılıp, jūmyspen qamtudyñ jol kartasy jasalsyn. Osynyñ bärı – ūltymyzdyñ, elımızdıñ jarqyn bolaşağy üşın atqarylatyn mañyzdy şaralar bolmaq.
(QR Tūñğyş Prezidentı – Elbasy Nūrsūltan Nazarbaevtyñ
2017 jyly Düniejüzı qazaqtarynyñ V-şı qūryltaiynda söilegen sözınen)