turkystan.kz: Ahmet Baitūrsynūlynyñ «Masasyn» ağylşynşağa audarğan Jeik

02 May'sym 2026

Amerikalyq jazuşy, audarmaşy Jeik Zavlaski juyrda ağartuşy-ğalym, publisist, pedagog, audarmaşy, qoğam qairatkerı Ahmet Baitūrsynūlynyñ «Masa» atty öleñder jinağyn ağylşyn tılıne audaryp, jeke kıtap retınde jaryqqa şyğardy. Äigılı Stenford universitetınde oqyp jürgenınde magistrlık dissertasiisyn «Qarlyğaştyñ qūiryğy nege aiyr?» tuyndysyn zertteuge arnağan jeik tört jyldan astam Bain-Ölgei, Bışkek, Astana qalalarynda tūryp, Ortalyq Azii mädenietı turaly öz betınşe zertteu jürgızgen. Osylaişa, qazaq mädenietıne qyzyqqan ol Ūlt ūstazynyñ jūrtşylyqty oquğa, öner-bılımge şaqyru, mädeniettı uağyzdau, eñbek etuge ündeuge bağyttalğan tuyndysyn audaryp, şetel oqyrmanyna tanystyrudy maqsat etken. Bügınde San-Diego universitetınde oqytuşylyq qyzmet atqaryp qana qoimai, jeke şyğarmaşylyğyn qatar alyp jürgen Jeikke habarlasyp, az-kem sūhbattasqan edık.

– Qazaq mädenietıne qalai qyzyq­qanyñyzdy sūramas būryn, öner tari­hy mamandyğyna qalai kelgenıñızdı bıl­gım keledı.

– Men San-Diegoğa jaqyn jerde or­na­las­qan, jylqy, qoi bağatyn eldı mekende tuyp-östım. Jasöspırım kezımde kölık jön­deu­men ainalystym. Basketbolğa qyzy­ğu­şylyğym boldy. Söitıp jürgende mektepte bı­lıktı ūstaz sabaq beretın öner tarihy kur­syna qatysyp, būl salağa qyzyğu­şy­ly­ğym aua bastady. Mektep tämämdağan soñ San-Diego universitetınıñ Öner tarihy ma­mandyğyna oquğa tapsyrdym. Mūnda öner­ge degen qyzyğuşylyğym tıpten arta tüs­tı. Mağan türlı stil, kezeñ men suret­şı­nıñ ömır jolyn, sonymen qatar, tuyn­dy­lar­dyñ paida boluyna negız bolğan tarihi kon­tekstını zertteu qyzyğyraq boldy. So­ny­men qatar kampusta grafikalyq tuyn­dy­lar kolleksiisymen jūmys ıstep jürıp, būl salağa degen qyzyğuşylyğymdy odan ärı ar­ta tüstı. Sondai-aq türlı pänge, sonyñ ışın­de tarihqa, filosofiiğa, ağylşyn äde­bietıne qatty qyzyqqandyqtan, pä­na­ralyq gumanitarlyq ğylymdar boiynşa qo­­­­symşa mamandyqta oqyğym keldı. Aqy­rynda öner tarihy jäne pänaralyq guma­ni­­­­tarlyq ğylymdar mamany sekıldı ekı ma­­­mandyqty, odan bölek, klassikalyq zert­teuler boiynşa qosymşa oqudy tağy tä­mam­dadym.  Men qazaq mädenietı turaly AQŞ-tan Moñ­ğoliiğa attanardan bırneşe kün būryn Peace Corps bağdarlamasynyñ tanystyru ji­­­­nalysyna qatysqanğa deiın eşteñe bıl­mei­tınmın. Sol jiynda söz alğan bain­da­ma­şylardyñ bırı Moñğoliiğa baratyn erık­tılerdıñ keibırı ondağy qazaq köp şo­ğyr­lanğan aimaq – Bain-Ölgeige baratynyn ait­ty. Jalpy, mağan basqa eldegı etnikalyq az toptardyñ şalğai öñırde qalai ömır süre­tını qyzyq ärı men Moñğoliinyñ ırı qa­lalarynan alys mekende, auyldyq jerde jūmys ıstegım keldı. Aqyr aiğynda sätı tüsıp, köp adam aityp jürgen sol Bain-Ölgeige ba­ryp, jūmys ıstedım. Moñğolii qazaqtary­nyñ Bain-Ölgei aimağyn şynaiy qazaqy orta saqtalğan meken retınde sipattaityny menı qatty tañğaldyrdy. Olar Moñğolii KSRO qūramynda bolmağandyqtan mūnda orys mädenietı basymdyq almağanyn alğa tar­tatyn. Sol sebeptı olar mekeme tügılı, tıp­tı kez kelgen köşede qazaqşa şüiır­ke­le­sıp tūrğandardy jiı köruge bolatynyn da jiı aitatyn. Jergılıktı tūrğyndardyñ sözderınen olardyñ jyldar ötse de, qazaq mädenietınıñ saqtauşysy ekenın maqtan tūta­tyny baiqalatyn, ärı olar töl mäde­nie­tıne qyzyğuşylyq tanytqan şeteldıkterge quana, egjei-tegjei, bärın jıtı tüsındıretın. Barlyq jerdegıdei ainalañda jaqsy da, jaman da adamdar bar, bıraq menı ärkez qa­zaq­tar men moñğoldardyñ meiırımdılıgı tañ-tamaşa qylatyn. Olar menı üilerıne däm tatuğa, merekelerge jäne toilarğa şa­qy­ryp, erekşe qonaqjailyq tanytatyny öz aldyna. Bain-Ölgei tūrğyndarynyñ meiı­rı­­­mınen bö­lek, qazır eñ qatty sağynatynym – qazy. Asta­na, Almaty jäne Bışkek qalalarynda qa­zy jep kördım, bıraq Ölgeidıñ qazysy bärınen dämdı edı!

– Fulbright Program aisynda Qyrğyz elıne baruyñyzğa jäne sonda jūmys ıs­teuıñızge ne türtkı boldy?

– Būl oi Bain-Ölgeide tūrğan kezde tuyn­dady. Keibır tūrğyndardyñ aiğyn syl­typ basyp jüretının baiqağan soñ mūnyñ sebebın dosymnan sūradym. Men būlai jüre­tınderdı AQŞ-ta öte sirek köretınmın. Ma­ğan mūny aqsap basu dep tüsındırdı. Keiın būl mäselenı zerttei kele, aqsap basu nemese ağyl­şynşa Developmental dysplasia of the hip dep atalatyn jambas buynynyñ da­mymai qaluy/displaziisy köşpelı dästürlı qoğamda atap aitsaq, Soltüstık Amerikanyñ baiyrğy halyqtary, Skandinaviidağy saami būğy bağuşylary jäne Ortalyq Azii halyqtarynda jiırek kezdesetının bıldım. Köptegen zertteude därıgerler mūny köşpelı mädeniette qoldanylatyn besıkke böleu däs­türımen bailanystyrady. Sondyqtan men Qyrğyz Respublikasyna baryp, besıkke salu dästürınıñ mänın zertteuge qyzyğuşy­lyq tanyttym.

– Astanağa arnaiy kelıp, qazaq tılı­nen sabaq alypsyz. Jalpy, qazaq­şa­ny üirenuge qanşa uaqytyñyz kettı?

– Peace Corps erejesıne sai är maman jı­berılgen elde üş ailyq intensivtı tıl kur­syna qatysady. Söitıp Ölgeide moñğol tı­lın üirendım. Ondağy tūrğyndarmen moñ­ğol tılınde söilese alsam da, jergılıktı mä­de­niettı tereñırek tüsınu üşın qazaq tılın üi­renu mañyzdyraq dep sanadym. Būl menıñ qazaq mädenietıne degen yqylasymnyñ ai­ğağy ğana emes. Rasynda, qazaqşany şyn jü­­rekten üirengım keldı. Būl ıste ağyl­şyn­şağa sudai jaqyn qazaq dostarymnyñ kö­megı köp tidı. Olardan bılmegenımdı sūrap, bıl­genımdı qaitalai beretınmın. Jaña söz estıp qalsam, qaltamda jüretın qoiyn däp­terge dereu türtıp alyp, sol künı keşke sol sözdıñ mağynasyn mındettı türde qarap şy­ğatynmyn. Menıñ sözdık qorym bai bol­dy, bıraq grammatikam ärdaiym «aq­sai­tyn» edı. Fulbright bağdarlamasy aiqtalğan soñ jazda Astanağa kelıp, Nazarbaev universi­te­tınde şeteldıktermen bırge qazaq tılın oqydym. Keiın Stenford universitetıne oquğa tüskenımde onda bır jyl boiy bılıktı maman Fatima Moldaşovanyñ jetekşılıgı­men qazaq tılın tağy oqydym. Oqudy bıtır­gen­nen keiın Medisondağy Viskonsin uni­versitetınıñ CESSI bağdarlamasyna qa­tysyp, tağy bır jaz boiy qazaq tılı kursyna qa­tystym. Eseptep qarasam, öz betımşe üi­ren­genım bar, resmi türde oqyğanym bar, jalpy sany qazaq tılın tört jyl boiy oqyppyn.

– Bain-Ölgei, Bışkek jäne Astanada tört jyldan asa uaqyt tūrğan ekensız. Or­talyq Aziiny zertteuıñızge osy qala­lardyñ qaisysy eñ ülken yqpalyn tigızdı?

– Mässağan... Menıñşe, eñ bastysy – me­nıñ būl qalalarda jinağan täjıribem bärı­nen biık qoityn basymdyqtarymdy özgerttı. Neğūrlym köp jūmys ısteseñ, soğūrlym köp närse satyp alasyñ degendı alğa tartatyn amerikalyq mädeniettı boiyna sıñırıp ösken adam retınde men qazaq jäne qyrğyz mädenietınde mülde basqa qūndylyqtar jüiesın kördım – Mūnda zattan görı adam mañyzdyraq. Älbette, būl barlyq adamğa bırdei qatysty emes. Är mädeniette qara basynyñ qamyn küitteitın adamdar bar. Bıraq būl qalalarda ötkızgen uaqyt menıñ oilau täsılımdı şynymen özgerttı. Qazır studentterıme tıldıñ aqparatty qabyldau turaly boljamymyzdy qalai özgertetının körsetu üşın qazaq tılın mysal retınde qoldanamyn jäne olarğa türkı tılderındegı eñ qarapaiym lingvistikalyq erekşelıktı tüsındıremın. Qazaq tılınde söilem qūry­lymy bastauyş – tolyqtauyş – baindauyş tärtıbımen qūrylady. Būl qūrylym batys­tyñ «Men (subekt) bır närsenı obektıge ja­saimyn» degen oilau modelınen mülde bölek. Al mūnda kerısınşe, bastauyş pen tolyqtauyştyñ özara bailanysy men jaqyndyğy aldyñğy orynğa şyğady, al etıs­tık söilemnıñ soñynda qoiylady. Son­dyq­tan mūnda bastysy äreket emes, äre­kettı ja­saityndar arasyndağy bailanysqa ba­sym­dyq berıledı. Ortalyq Aziida üş jyl öt­kızıp, türkı tılderınde söilegennen keiın menıñ sanamda sılkınıs ornap, oiym tübegeilı özger­dı desem bolady. Eñ qyzyğy, AQŞ-qa oralğannan keiın ağylşynşa jazudan bıraz­ğa deiın şatasqanym bar. Öitkenı men ağyl­şyn söilemın «qazaqşa oilaityn» miym arqyly süzgıden ötkızetınmın. Şy­nymdy aitsam, sol uaqytta mülde basqa adam bolyp özgerdım.

– Qazaq mädenietınde sızge eñ qatty ūnağan ne närse?

– Būl qarapaiym närse siiqty körınuı müm­kın, bıraq mağan şai ışu mädenietı erek­şe ūnaityn. Bırde jūmys künı ärıpte­sım­nıñ üiıne şai ışuge bardyq. Sol kezde oğan jūmystan habarlasyp, keñsege qaşan kele­tı­nın sūrady. Ol bolsa «Qazır qolym bos emes, şai ışıp otyrmyn» dep jauap bergenı esım­de. Sodan keiın bız asyqpai-aptyqpai, şamamen jarty sağattai şai ıştık. Mağan şai ışu mädenietınıñ basty dästür retınde barlyq närseden biık tūratyny erekşe äser ettı. Mağan däl osy tynyş sät airyqşa äser qal­dyrdy. Tynyştyqta bırge otyrğan sol sät­terden mañyzdy eşteñe joq edı. Mūndai sät janğa jylulyq pen tynyştyq syi­laidy.

– Stenford universitetınde oqyp jürgen kezıñızde Ämen Qaidarovtyñ 1967 jyly şyqqan «Qarlyğaştyñ qūi­ryğy nege aiyr?» atty animasiilyq filmın taldap, «Allegoriilyq Ai­dahar: Qazaq ūlttyq bolmysyna ani­masiilyq közqaras» atty maqala jaz­ğan ekensız. Ğylymi jūmysyñyzda däl osy multfilmge nazar audaruyñyzğa ne türtkı boldy?

– Men būl filmdı alğaş ret Nazarbaev universitetınde qazaq tılı sabağynda körgen edım. Sol kez­de tuyndynyñ körkemdık deñgeiıne qatty tañğalğan edım. «Qarlyğaş­tyñ qūiryğy nege aiyr?» multfilmı – AQŞ animasii­syna tän Disnei yqpalynan özgeşe, mülde bölek körkemdık dästürden bastau alğandai körındı. Söitıp, būl tuyndy ūzaq uaqyt boiy esımnen ketpei qoidy. Sondyqtan Stenford  universitetınde magistrlık dis­sertasii jazu kezınde oilan­bastan mūny bırden zertteu taqyrybym retınde tañ­da­dym. Būl multfilm qazaq animasiisyn­da­ğy alğaşqy tuyndylardyñ bırı retınde qa­zaq mädenietınıñ san qyrly elementterın bırtūtas vizualdy «örnekke» şeber toğys­tyra­dy. Al mūny taldau – öz aldyna airyq­şa qyzyq prosess. Sonymen qatar būl fi­lm­nıñ tereñ moraldyq mänı bar: bır ğana ızgı äreket patşalardyñ özın de tıze büktıre alady, tıptı būl jağdaida olardy öz sa­raiyn­­dağy tağynan da qūlata alatyn küşke ie.

– Būl tuyndyny zertteu barysynda sızdı erekşe äserde qaldyrğan nemese este saqtalğan eñ mändı fakt qaisy?

– Maqalamnyñ negızgı bölıgı filmnıñ ta­za qazaq halyq ertegısı ekenın körsetetın tür­lı täsılderdı taldauğa arnaldy. Būl üşın men qazaq mädenietınıñ san qyrly ele­ment­terın jeke-jeke taldap, olardyñ bırtūtas kör­kem jüiege qalai toğysatynyn zert­te­dım. Mağan qyzyq körıngen inter­pre­tasii­lar­dyñ bırı – filmdı Hruşev kezeñındegı sai­si allegorii retınde qarastyru. Ämen Qaidarov eşqaşan revolusioner bolmağan jäne jüiege qarsy şyqqan emes. Dese de ol öz zamanynyñ özgeşe oilaityn suretşısı bol­ğan sekıldı. Mūny anyq baiqauğa bolady. Filmde halyqtyñ qanyn soryp aluğa ty­rysqan bilık beinesı sipattalady. Üş basty ai­dahar patşasyn Stalinnen keiıngı älsıregen Keñes bilıgınıñ simvoly retınde qarastyruğa bolady. Ärine, būl – menıñ interpretasiim, öitkenı Qaidarov mūny eşqaşan aşyq aitpağan. Degenmen filmde oqyrmandy däl osy­lai tüsınuge oi tastaityn körkemdık jä­ne simvoldyq belgıler bar.

– Juyrda Ahmet Baitūrsynūlynyñ «Masa» jinağyn ağylşyn tılıne au­daryp, bas­pağa şyğarğanyñyz turaly ğa­lym ärıp­testerıñız äleumettık jelıde jarysa jazdy. Nelıkten däl osy ji­naq­ty tañdadyñyz?

– Men qazaq mädenietın tanyğaly berı Alaş Orda qozğalysyna erekşe qyzyğu­şy­lyq tanytyp kelemın. Men üşın olar – öz za­manynan oza tuğan tūlğalar. Olardyñ qa­zaq ūltynyñ zamanaui beinesın erte kez­den-aq elestetıp, qazaq mädenietınıñ müm­kın­dıkterın jaña deñgeige köteruge küş sal­ğany menı täntı qylady. Sol sebepten men osy qozğalysqa qatysqan jetekşı qai­rat­kerlerdıñ bırınıñ şyğarmasyn ağylşyn tı­lıne audarudy maqsat ettım. Tañdauym «Ma­sa» jinağyna tüstı, öitkenı onda saisi-äleumettık ideilardyñ poeziida qalai körı­nıs tabatynyn tereñırek tüsıngım keldı. Ah­met Baitūrsynūly Qazaqstanda öte tany­mal tūlğa bolğanymen, onyñ esımın Qazaq­stan­nan tys jerde onşa köp adam bılmeidı. Son­dyqtan onyñ eñ äigılı poetikalyq ji­nağy – «Masany» ağylşyn tılıne audaryp, qazaq ädebietıne jäne qazaq tarihynyñ sol mañyzdy kezeñıne qyzyğuşylyq tanytatyn şetel oqyrmanyna onyñ şyğarmaşylyğyn qoljetımdı etudı jön kördım. 

– Qazaq poeziisyn audarudyñ sız üşın eñ qiyn tūsy ne boldy?

– Poeziiny audaru barysynda bırqatar qiyndyqtar boldy. Ahmet Baitūrsynūly­nyñ tuyndysynda dästürlı söilem qūry­ly­mynan auytqyp, qazaq tılın şeber qoldanyp, oidy tamaşa jetkızudıñ körkem täsılderı köp qamtylğan. Sonymen qatar ol şyğar­malar erterekte jazylğandyqtan, bügınde qoldanystan şyğyp qalğan arhaizm sözder men kırme leksika jiı ūşyrasady. Būğan qosa, mätın ädebi qazaq tılınde jazyl­ğan, al būl auyzekı qazaqşany söileudı üirengen oqyr­manğa tuyndyny tüsınudı qiyndatady. Ağyl­şyn tılıne audarudağy eñ negızgı qiyn­dyq – sintaksistık qūrylymdy tübegeilı qaita qūru qajettılıgı boldy. Baitūrsynūly­nyñ öleñderınde söilem soñyn etıstıkpen aiq­tap, kelesı jolmen ūiqastyruğa müm­kın­dık beretın tıldık erekşelıkter keñınen qol­da­ny­lady. Al ağyl­şyn tılınde mūndai qūry­lymdyq bala­ma bolmağandyqtan, rifmany saqtau müm­kındıgınen bas tartuğa tura keldı. Bırde men bır audarmaşynyñ ispan tılı­nen ağylşyn tılıne audaru ısı turaly ädemı ait­qanyn estıp qaldym. Ol onda öleñ jol­dar­ynyñ «muzykasyn» saqtaudyñ mañyzyna basa  män beredı. İspan men ağylşyn tılderı lingvistikalyq tūrğydan bır-bırıne jaqyn. Al ağylşyn men qazaq tılınıñ arasy edäuır alşaq. Al men audarmaşy retındegı jūmy­sym­dy, şyn mänınde, elektrlı arany qol­da­nyp, öleñ joldaryn «kesıp», olardy tolyq­tai qaita qūrastyruğa ūqsas prosess retınde qarastyramyn. Degenmen audaru barysynda tüpnūsqanyñ negızgı ideisy men ışkı äuezın saqtap qaluğa barynşa tyrysamyn.

– «Masa» siiqty şyğarmalardy ağyl­şyn tılıne audaru nelıkten mañyz­dy dep oilaisyz? Būl tuyndy qazırgı oqyr­man üşın nelıkten älı de özektı bo­lyp qala bermek?

– Men üşın audarma – älemge qazaq äde­bietın aşudyñ bır joly. Qazaq, moñğol jä­ne qyrğyz mädenietterı menıñ bügıngı bol­mysymnyñ qalyptasuyma ülken äserın tigız­dı. Sondyqtan qazaq ädebietınıñ üzdık tuyn­dylaryn ağylşyn tılınde söileitın oqyr­manğa jetkızıp, osylaişa öz qūrmetımdı kör­setkım keldı. «Masa» jinağy – nağyz şe­devr. Sondyqtan ony Qazaqstanda ğana emes, älemnıñ är būryşynda zerttep, bağa­lau kerek. Men kemı bır oqyrman bolsyn, ji­naqtyñ audarma nūsqasyn kezdeisoq oqyp, aqyrynda qazaq ädebietıne men sekıl­dı sonşa qyzyğyp, Baitūrsynūlynyñ eñ­bek­terınen şynaiy qūndylyq ta­bady dep ümıt­tenemın. Menıñşe, «Masa» jinağy – qa­zırgıdei ha­­­lyqaralyq ahual tūraqsyz, almağaiyp ke­zeñde ai­ryqşa özektı. Menı Ahmet Bai­­tūrsynūlynyñ bılım, sauat­­tylyq, özın-özı basqaru jäne ūlttyq abyroi mäsele­lerın ta­bandy türde köterıp, sol maqsat jolynda ain­bai eñbek etkenı täntı ettı. Alaida özı onyñ tolyq jüzege asqanyn köre alğan joq. Tarihta mūndai tūlğalar nağyz köşbas­şy­lar re­tınde bağalanady. Olar ädıldık salta­nat qūrğan ädemı älemdı jasauğa tal­pynady, tıp­tı ony körıp ülgermeitının bılse de. Būl – ma­sanyñ ömırınıñ artyq tūsy men auyrt­palyğy. Osyndai tūlğalar är qoğamda, är kezeñde asa qajet.

– Bügınde qaida jūmys atqarasyz? Al­dağy uaqytta qandai tuyndyny au­dar­maq oiyñyz bar?

– Qazır men San-Diego universitetınde ağyl­şynşa şeber jazudan sabaq berıp jür­mın. Al şyğarmaşylyq jobalarymdy söz etsem, küzde University Press of Mississippi bas­pa­synan komiks suretşı Denis Kouennen al­ğan sūhbattar jinağym jaryq köredı. Ke­lesı jyly Rutgers University Press baspa­sy­nan Spawn komiks seriisyna arnalğan ğy­lymi monografiim jaryqqa şyğady. Odan bölek, qazır bırneşe komiks pen ko­miks avtorlary turaly jobalarym daiyn tūr. Dese de, aldağy uaqytta audarma ısın qai­ta qolğa alğym keledı. Ökınıştısı sol, ua­qyt öte kele tıldık dağdylarym bırtındep «kö­meskılenıp», solyp bara jatqandai, son­dyq­tan mūnyñ aldağy jyldary jüzege asuy neğaibyl. Eger bır şyğarmany tañdauğa mümkındık berılse, Mırjaqyp Dulatūlynyñ «Ba­qyt­syz Jamal» romanyn quana-quana au­­­darar edım. Mümkın, bırneşe jyldan keiın...

– Äñgımeñızge rahmet! Eren eñbe­gıñız­ge jäne qazaq ädebietı men mäde­nie­tıne degen qūr­metıñızge şyn jürek­ten rizaşylyğymdy bıldıremın!

 

Sūhbattasqan – Älii TILEUJANQYZY

Material turkystan.kz saitynan alyndy.

Derekköz: turkystan.kz