Amerikalyq jazuşy, audarmaşy Jeik Zavlaski juyrda ağartuşy-ğalym, publisist, pedagog, audarmaşy, qoğam qairatkerı Ahmet Baitūrsynūlynyñ «Masa» atty öleñder jinağyn ağylşyn tılıne audaryp, jeke kıtap retınde jaryqqa şyğardy. Äigılı Stenford universitetınde oqyp jürgenınde magistrlık dissertasiisyn «Qarlyğaştyñ qūiryğy nege aiyr?» tuyndysyn zertteuge arnağan jeik tört jyldan astam Bain-Ölgei, Bışkek, Astana qalalarynda tūryp, Ortalyq Azii mädenietı turaly öz betınşe zertteu jürgızgen. Osylaişa, qazaq mädenietıne qyzyqqan ol Ūlt ūstazynyñ jūrtşylyqty oquğa, öner-bılımge şaqyru, mädeniettı uağyzdau, eñbek etuge ündeuge bağyttalğan tuyndysyn audaryp, şetel oqyrmanyna tanystyrudy maqsat etken. Bügınde San-Diego universitetınde oqytuşylyq qyzmet atqaryp qana qoimai, jeke şyğarmaşylyğyn qatar alyp jürgen Jeikke habarlasyp, az-kem sūhbattasqan edık.
– Qazaq mädenietıne qalai qyzyqqanyñyzdy sūramas būryn, öner tarihy mamandyğyna qalai kelgenıñızdı bılgım keledı.
– Men San-Diegoğa jaqyn jerde ornalasqan, jylqy, qoi bağatyn eldı mekende tuyp-östım. Jasöspırım kezımde kölık jöndeumen ainalystym. Basketbolğa qyzyğuşylyğym boldy. Söitıp jürgende mektepte bılıktı ūstaz sabaq beretın öner tarihy kursyna qatysyp, būl salağa qyzyğuşylyğym aua bastady. Mektep tämämdağan soñ San-Diego universitetınıñ Öner tarihy mamandyğyna oquğa tapsyrdym. Mūnda önerge degen qyzyğuşylyğym tıpten arta tüstı. Mağan türlı stil, kezeñ men suretşınıñ ömır jolyn, sonymen qatar, tuyndylardyñ paida boluyna negız bolğan tarihi kontekstını zertteu qyzyğyraq boldy. Sonymen qatar kampusta grafikalyq tuyndylar kolleksiisymen jūmys ıstep jürıp, būl salağa degen qyzyğuşylyğymdy odan ärı arta tüstı. Sondai-aq türlı pänge, sonyñ ışınde tarihqa, filosofiiğa, ağylşyn ädebietıne qatty qyzyqqandyqtan, pänaralyq gumanitarlyq ğylymdar boiynşa qosymşa mamandyqta oqyğym keldı. Aqyrynda öner tarihy jäne pänaralyq gumanitarlyq ğylymdar mamany sekıldı ekı mamandyqty, odan bölek, klassikalyq zertteuler boiynşa qosymşa oqudy tağy tämamdadym. Men qazaq mädenietı turaly AQŞ-tan Moñğoliiğa attanardan bırneşe kün būryn Peace Corps bağdarlamasynyñ tanystyru jinalysyna qatysqanğa deiın eşteñe bılmeitınmın. Sol jiynda söz alğan baindamaşylardyñ bırı Moñğoliiğa baratyn erıktılerdıñ keibırı ondağy qazaq köp şoğyrlanğan aimaq – Bain-Ölgeige baratynyn aitty. Jalpy, mağan basqa eldegı etnikalyq az toptardyñ şalğai öñırde qalai ömır süretını qyzyq ärı men Moñğoliinyñ ırı qalalarynan alys mekende, auyldyq jerde jūmys ıstegım keldı. Aqyr aiğynda sätı tüsıp, köp adam aityp jürgen sol Bain-Ölgeige baryp, jūmys ıstedım. Moñğolii qazaqtarynyñ Bain-Ölgei aimağyn şynaiy qazaqy orta saqtalğan meken retınde sipattaityny menı qatty tañğaldyrdy. Olar Moñğolii KSRO qūramynda bolmağandyqtan mūnda orys mädenietı basymdyq almağanyn alğa tartatyn. Sol sebeptı olar mekeme tügılı, tıptı kez kelgen köşede qazaqşa şüiırkelesıp tūrğandardy jiı köruge bolatynyn da jiı aitatyn. Jergılıktı tūrğyndardyñ sözderınen olardyñ jyldar ötse de, qazaq mädenietınıñ saqtauşysy ekenın maqtan tūtatyny baiqalatyn, ärı olar töl mädenietıne qyzyğuşylyq tanytqan şeteldıkterge quana, egjei-tegjei, bärın jıtı tüsındıretın. Barlyq jerdegıdei ainalañda jaqsy da, jaman da adamdar bar, bıraq menı ärkez qazaqtar men moñğoldardyñ meiırımdılıgı tañ-tamaşa qylatyn. Olar menı üilerıne däm tatuğa, merekelerge jäne toilarğa şaqyryp, erekşe qonaqjailyq tanytatyny öz aldyna. Bain-Ölgei tūrğyndarynyñ meiırımınen bölek, qazır eñ qatty sağynatynym – qazy. Astana, Almaty jäne Bışkek qalalarynda qazy jep kördım, bıraq Ölgeidıñ qazysy bärınen dämdı edı!
– Fulbright Program aisynda Qyrğyz elıne baruyñyzğa jäne sonda jūmys ısteuıñızge ne türtkı boldy?
– Būl oi Bain-Ölgeide tūrğan kezde tuyndady. Keibır tūrğyndardyñ aiğyn syltyp basyp jüretının baiqağan soñ mūnyñ sebebın dosymnan sūradym. Men būlai jüretınderdı AQŞ-ta öte sirek köretınmın. Mağan mūny aqsap basu dep tüsındırdı. Keiın būl mäselenı zerttei kele, aqsap basu nemese ağylşynşa Developmental dysplasia of the hip dep atalatyn jambas buynynyñ damymai qaluy/displaziisy köşpelı dästürlı qoğamda atap aitsaq, Soltüstık Amerikanyñ baiyrğy halyqtary, Skandinaviidağy saami būğy bağuşylary jäne Ortalyq Azii halyqtarynda jiırek kezdesetının bıldım. Köptegen zertteude därıgerler mūny köşpelı mädeniette qoldanylatyn besıkke böleu dästürımen bailanystyrady. Sondyqtan men Qyrğyz Respublikasyna baryp, besıkke salu dästürınıñ mänın zertteuge qyzyğuşylyq tanyttym.
– Astanağa arnaiy kelıp, qazaq tılınen sabaq alypsyz. Jalpy, qazaqşany üirenuge qanşa uaqytyñyz kettı?
– Peace Corps erejesıne sai är maman jıberılgen elde üş ailyq intensivtı tıl kursyna qatysady. Söitıp Ölgeide moñğol tılın üirendım. Ondağy tūrğyndarmen moñğol tılınde söilese alsam da, jergılıktı mädeniettı tereñırek tüsınu üşın qazaq tılın üirenu mañyzdyraq dep sanadym. Būl menıñ qazaq mädenietıne degen yqylasymnyñ aiğağy ğana emes. Rasynda, qazaqşany şyn jürekten üirengım keldı. Būl ıste ağylşynşağa sudai jaqyn qazaq dostarymnyñ kömegı köp tidı. Olardan bılmegenımdı sūrap, bılgenımdı qaitalai beretınmın. Jaña söz estıp qalsam, qaltamda jüretın qoiyn däpterge dereu türtıp alyp, sol künı keşke sol sözdıñ mağynasyn mındettı türde qarap şyğatynmyn. Menıñ sözdık qorym bai boldy, bıraq grammatikam ärdaiym «aqsaityn» edı. Fulbright bağdarlamasy aiqtalğan soñ jazda Astanağa kelıp, Nazarbaev universitetınde şeteldıktermen bırge qazaq tılın oqydym. Keiın Stenford universitetıne oquğa tüskenımde onda bır jyl boiy bılıktı maman Fatima Moldaşovanyñ jetekşılıgımen qazaq tılın tağy oqydym. Oqudy bıtırgennen keiın Medisondağy Viskonsin universitetınıñ CESSI bağdarlamasyna qatysyp, tağy bır jaz boiy qazaq tılı kursyna qatystym. Eseptep qarasam, öz betımşe üirengenım bar, resmi türde oqyğanym bar, jalpy sany qazaq tılın tört jyl boiy oqyppyn.
– Bain-Ölgei, Bışkek jäne Astanada tört jyldan asa uaqyt tūrğan ekensız. Ortalyq Aziiny zertteuıñızge osy qalalardyñ qaisysy eñ ülken yqpalyn tigızdı?
– Mässağan... Menıñşe, eñ bastysy – menıñ būl qalalarda jinağan täjıribem bärınen biık qoityn basymdyqtarymdy özgerttı. Neğūrlym köp jūmys ısteseñ, soğūrlym köp närse satyp alasyñ degendı alğa tartatyn amerikalyq mädeniettı boiyna sıñırıp ösken adam retınde men qazaq jäne qyrğyz mädenietınde mülde basqa qūndylyqtar jüiesın kördım – Mūnda zattan görı adam mañyzdyraq. Älbette, būl barlyq adamğa bırdei qatysty emes. Är mädeniette qara basynyñ qamyn küitteitın adamdar bar. Bıraq būl qalalarda ötkızgen uaqyt menıñ oilau täsılımdı şynymen özgerttı. Qazır studentterıme tıldıñ aqparatty qabyldau turaly boljamymyzdy qalai özgertetının körsetu üşın qazaq tılın mysal retınde qoldanamyn jäne olarğa türkı tılderındegı eñ qarapaiym lingvistikalyq erekşelıktı tüsındıremın. Qazaq tılınde söilem qūrylymy bastauyş – tolyqtauyş – baindauyş tärtıbımen qūrylady. Būl qūrylym batystyñ «Men (subekt) bır närsenı obektıge jasaimyn» degen oilau modelınen mülde bölek. Al mūnda kerısınşe, bastauyş pen tolyqtauyştyñ özara bailanysy men jaqyndyğy aldyñğy orynğa şyğady, al etıstık söilemnıñ soñynda qoiylady. Sondyqtan mūnda bastysy äreket emes, ärekettı jasaityndar arasyndağy bailanysqa basymdyq berıledı. Ortalyq Aziida üş jyl ötkızıp, türkı tılderınde söilegennen keiın menıñ sanamda sılkınıs ornap, oiym tübegeilı özgerdı desem bolady. Eñ qyzyğy, AQŞ-qa oralğannan keiın ağylşynşa jazudan bırazğa deiın şatasqanym bar. Öitkenı men ağylşyn söilemın «qazaqşa oilaityn» miym arqyly süzgıden ötkızetınmın. Şynymdy aitsam, sol uaqytta mülde basqa adam bolyp özgerdım.
– Qazaq mädenietınde sızge eñ qatty ūnağan ne närse?
– Būl qarapaiym närse siiqty körınuı mümkın, bıraq mağan şai ışu mädenietı erekşe ūnaityn. Bırde jūmys künı ärıptesımnıñ üiıne şai ışuge bardyq. Sol kezde oğan jūmystan habarlasyp, keñsege qaşan keletının sūrady. Ol bolsa «Qazır qolym bos emes, şai ışıp otyrmyn» dep jauap bergenı esımde. Sodan keiın bız asyqpai-aptyqpai, şamamen jarty sağattai şai ıştık. Mağan şai ışu mädenietınıñ basty dästür retınde barlyq närseden biık tūratyny erekşe äser ettı. Mağan däl osy tynyş sät airyqşa äser qaldyrdy. Tynyştyqta bırge otyrğan sol sätterden mañyzdy eşteñe joq edı. Mūndai sät janğa jylulyq pen tynyştyq syilaidy.
– Stenford universitetınde oqyp jürgen kezıñızde Ämen Qaidarovtyñ 1967 jyly şyqqan «Qarlyğaştyñ qūiryğy nege aiyr?» atty animasiilyq filmın taldap, «Allegoriilyq Aidahar: Qazaq ūlttyq bolmysyna animasiilyq közqaras» atty maqala jazğan ekensız. Ğylymi jūmysyñyzda däl osy multfilmge nazar audaruyñyzğa ne türtkı boldy?
– Men būl filmdı alğaş ret Nazarbaev universitetınde qazaq tılı sabağynda körgen edım. Sol kezde tuyndynyñ körkemdık deñgeiıne qatty tañğalğan edım. «Qarlyğaştyñ qūiryğy nege aiyr?» multfilmı – AQŞ animasiisyna tän Disnei yqpalynan özgeşe, mülde bölek körkemdık dästürden bastau alğandai körındı. Söitıp, būl tuyndy ūzaq uaqyt boiy esımnen ketpei qoidy. Sondyqtan Stenford universitetınde magistrlık dissertasii jazu kezınde oilanbastan mūny bırden zertteu taqyrybym retınde tañdadym. Būl multfilm qazaq animasiisyndağy alğaşqy tuyndylardyñ bırı retınde qazaq mädenietınıñ san qyrly elementterın bırtūtas vizualdy «örnekke» şeber toğystyrady. Al mūny taldau – öz aldyna airyqşa qyzyq prosess. Sonymen qatar būl filmnıñ tereñ moraldyq mänı bar: bır ğana ızgı äreket patşalardyñ özın de tıze büktıre alady, tıptı būl jağdaida olardy öz saraiyndağy tağynan da qūlata alatyn küşke ie.
– Būl tuyndyny zertteu barysynda sızdı erekşe äserde qaldyrğan nemese este saqtalğan eñ mändı fakt qaisy?
– Maqalamnyñ negızgı bölıgı filmnıñ taza qazaq halyq ertegısı ekenın körsetetın türlı täsılderdı taldauğa arnaldy. Būl üşın men qazaq mädenietınıñ san qyrly elementterın jeke-jeke taldap, olardyñ bırtūtas körkem jüiege qalai toğysatynyn zerttedım. Mağan qyzyq körıngen interpretasiilardyñ bırı – filmdı Hruşev kezeñındegı saisi allegorii retınde qarastyru. Ämen Qaidarov eşqaşan revolusioner bolmağan jäne jüiege qarsy şyqqan emes. Dese de ol öz zamanynyñ özgeşe oilaityn suretşısı bolğan sekıldı. Mūny anyq baiqauğa bolady. Filmde halyqtyñ qanyn soryp aluğa tyrysqan bilık beinesı sipattalady. Üş basty aidahar patşasyn Stalinnen keiıngı älsıregen Keñes bilıgınıñ simvoly retınde qarastyruğa bolady. Ärine, būl – menıñ interpretasiim, öitkenı Qaidarov mūny eşqaşan aşyq aitpağan. Degenmen filmde oqyrmandy däl osylai tüsınuge oi tastaityn körkemdık jäne simvoldyq belgıler bar.
– Juyrda Ahmet Baitūrsynūlynyñ «Masa» jinağyn ağylşyn tılıne audaryp, baspağa şyğarğanyñyz turaly ğalym ärıptesterıñız äleumettık jelıde jarysa jazdy. Nelıkten däl osy jinaqty tañdadyñyz?
– Men qazaq mädenietın tanyğaly berı Alaş Orda qozğalysyna erekşe qyzyğuşylyq tanytyp kelemın. Men üşın olar – öz zamanynan oza tuğan tūlğalar. Olardyñ qazaq ūltynyñ zamanaui beinesın erte kezden-aq elestetıp, qazaq mädenietınıñ mümkındıkterın jaña deñgeige köteruge küş salğany menı täntı qylady. Sol sebepten men osy qozğalysqa qatysqan jetekşı qairatkerlerdıñ bırınıñ şyğarmasyn ağylşyn tılıne audarudy maqsat ettım. Tañdauym «Masa» jinağyna tüstı, öitkenı onda saisi-äleumettık ideilardyñ poeziida qalai körınıs tabatynyn tereñırek tüsıngım keldı. Ahmet Baitūrsynūly Qazaqstanda öte tanymal tūlğa bolğanymen, onyñ esımın Qazaqstannan tys jerde onşa köp adam bılmeidı. Sondyqtan onyñ eñ äigılı poetikalyq jinağy – «Masany» ağylşyn tılıne audaryp, qazaq ädebietıne jäne qazaq tarihynyñ sol mañyzdy kezeñıne qyzyğuşylyq tanytatyn şetel oqyrmanyna onyñ şyğarmaşylyğyn qoljetımdı etudı jön kördım.
– Qazaq poeziisyn audarudyñ sız üşın eñ qiyn tūsy ne boldy?
– Poeziiny audaru barysynda bırqatar qiyndyqtar boldy. Ahmet Baitūrsynūlynyñ tuyndysynda dästürlı söilem qūrylymynan auytqyp, qazaq tılın şeber qoldanyp, oidy tamaşa jetkızudıñ körkem täsılderı köp qamtylğan. Sonymen qatar ol şyğarmalar erterekte jazylğandyqtan, bügınde qoldanystan şyğyp qalğan arhaizm sözder men kırme leksika jiı ūşyrasady. Būğan qosa, mätın ädebi qazaq tılınde jazylğan, al būl auyzekı qazaqşany söileudı üirengen oqyrmanğa tuyndyny tüsınudı qiyndatady. Ağylşyn tılıne audarudağy eñ negızgı qiyndyq – sintaksistık qūrylymdy tübegeilı qaita qūru qajettılıgı boldy. Baitūrsynūlynyñ öleñderınde söilem soñyn etıstıkpen aiqtap, kelesı jolmen ūiqastyruğa mümkındık beretın tıldık erekşelıkter keñınen qoldanylady. Al ağylşyn tılınde mūndai qūrylymdyq balama bolmağandyqtan, rifmany saqtau mümkındıgınen bas tartuğa tura keldı. Bırde men bır audarmaşynyñ ispan tılınen ağylşyn tılıne audaru ısı turaly ädemı aitqanyn estıp qaldym. Ol onda öleñ joldarynyñ «muzykasyn» saqtaudyñ mañyzyna basa män beredı. İspan men ağylşyn tılderı lingvistikalyq tūrğydan bır-bırıne jaqyn. Al ağylşyn men qazaq tılınıñ arasy edäuır alşaq. Al men audarmaşy retındegı jūmysymdy, şyn mänınde, elektrlı arany qoldanyp, öleñ joldaryn «kesıp», olardy tolyqtai qaita qūrastyruğa ūqsas prosess retınde qarastyramyn. Degenmen audaru barysynda tüpnūsqanyñ negızgı ideisy men ışkı äuezın saqtap qaluğa barynşa tyrysamyn.
– «Masa» siiqty şyğarmalardy ağylşyn tılıne audaru nelıkten mañyzdy dep oilaisyz? Būl tuyndy qazırgı oqyrman üşın nelıkten älı de özektı bolyp qala bermek?
– Men üşın audarma – älemge qazaq ädebietın aşudyñ bır joly. Qazaq, moñğol jäne qyrğyz mädenietterı menıñ bügıngı bolmysymnyñ qalyptasuyma ülken äserın tigızdı. Sondyqtan qazaq ädebietınıñ üzdık tuyndylaryn ağylşyn tılınde söileitın oqyrmanğa jetkızıp, osylaişa öz qūrmetımdı körsetkım keldı. «Masa» jinağy – nağyz şedevr. Sondyqtan ony Qazaqstanda ğana emes, älemnıñ är būryşynda zerttep, bağalau kerek. Men kemı bır oqyrman bolsyn, jinaqtyñ audarma nūsqasyn kezdeisoq oqyp, aqyrynda qazaq ädebietıne men sekıldı sonşa qyzyğyp, Baitūrsynūlynyñ eñbekterınen şynaiy qūndylyq tabady dep ümıttenemın. Menıñşe, «Masa» jinağy – qazırgıdei halyqaralyq ahual tūraqsyz, almağaiyp kezeñde airyqşa özektı. Menı Ahmet Baitūrsynūlynyñ bılım, sauattylyq, özın-özı basqaru jäne ūlttyq abyroi mäselelerın tabandy türde köterıp, sol maqsat jolynda ainbai eñbek etkenı täntı ettı. Alaida özı onyñ tolyq jüzege asqanyn köre alğan joq. Tarihta mūndai tūlğalar nağyz köşbasşylar retınde bağalanady. Olar ädıldık saltanat qūrğan ädemı älemdı jasauğa talpynady, tıptı ony körıp ülgermeitının bılse de. Būl – masanyñ ömırınıñ artyq tūsy men auyrtpalyğy. Osyndai tūlğalar är qoğamda, är kezeñde asa qajet.
– Bügınde qaida jūmys atqarasyz? Aldağy uaqytta qandai tuyndyny audarmaq oiyñyz bar?
– Qazır men San-Diego universitetınde ağylşynşa şeber jazudan sabaq berıp jürmın. Al şyğarmaşylyq jobalarymdy söz etsem, küzde University Press of Mississippi baspasynan komiks suretşı Denis Kouennen alğan sūhbattar jinağym jaryq köredı. Kelesı jyly Rutgers University Press baspasynan Spawn komiks seriisyna arnalğan ğylymi monografiim jaryqqa şyğady. Odan bölek, qazır bırneşe komiks pen komiks avtorlary turaly jobalarym daiyn tūr. Dese de, aldağy uaqytta audarma ısın qaita qolğa alğym keledı. Ökınıştısı sol, uaqyt öte kele tıldık dağdylarym bırtındep «kömeskılenıp», solyp bara jatqandai, sondyqtan mūnyñ aldağy jyldary jüzege asuy neğaibyl. Eger bır şyğarmany tañdauğa mümkındık berılse, Mırjaqyp Dulatūlynyñ «Baqytsyz Jamal» romanyn quana-quana audarar edım. Mümkın, bırneşe jyldan keiın...
– Äñgımeñızge rahmet! Eren eñbegıñızge jäne qazaq ädebietı men mädenietıne degen qūrmetıñızge şyn jürekten rizaşylyğymdy bıldıremın!

Sūhbattasqan – Älii TILEUJANQYZY
Material turkystan.kz saitynan alyndy.
Derekköz: turkystan.kz