Ekı jyl būryn gazetımızde Nu-İork tūrğyny Jef Gerş dombyra şertudı üirenu üşın jaz saiyn Qazaqstanğa kelıp, sabaq alatynyn jazğan edık. Üş jyl qatarynan Astanağa 1 aiğa kelıp, dombyranyñ qyr-syryn zerttep jürgen Jef bügınde 20-dan astam küidı şeber şerte alady. Juyrda ol endı elımızge 1 aiğa emes, 9 aiğa kelıp, dästürlı muzykamyz turaly ūzaqmerzımdı zertteu jürgızetının quana habarlağan bolatyn. Qazaqstannyñ är aimağyn aralap zertteu jürgızıp qana qoimai, küişılerdıñ audio jäne beinejazbalaryn jinaqtap, olardy älemge tanytatyn ağylşyn tılındegı tanymdyq resurs daiyndamaq. Odan da bölek köptegen jospary bar Jefke habarlasyp, az-kem äñgımelesken edık.
– Qazaqstanda toğyz ai boiy zertteu jürgızuge mümkındık beretın Fulbright bağdarlamasyna qatysudy būrynnan armandap jürgenıñızdı bılemız. Būl grantty jeñıp alu qanşalyqty qiynğa soqty? Irıkteuden ötkenıñızdı bılgende qandai qandai äserde boldyñyz?
– Fulbright bağdarlamasyna qūjat tapsyruğa köp uaqyt pen mūqiit daiyndyq qajet. Mūnda ärbır detal mañyzdy. Ümıtker bırneşe esse jazuy kerek, onda özınıñ täjıribesı men uäjdemesın jan-jaqty körsetuge tiıs. Sonymen qatar ūsynğan zertteu jobasynyñ maqsatyn tüsındırıp, zertteu jürgızetın eldegı josparyn, nelıkten däl sol eldı tañdağanyn jäne jūmysynyñ mañyzyn negızdeuı qajet. Men Qazaqstanğa üş jyl qatarynan baryp, är joly dombyra tartudy üirendım. Sondyqtan būl esselerdı jazu mağan qiyn bolğan joq. Qazaqstanda körgen-bılgenım, jinağan täjıribem jäne sol şaqta qalyptasqan käsıbi bailanysym qandai maqsattardy jüzege asyrğym keletının naqty ärı senımdı türde baindauğa mümkındık berdı. Sondai-aq josparlarymdy ıske asyruğa kömektesetın serıktesterım men tanystarymnyñ bar ekenın de körsete aldym. Irıkteuden ötkenımdı estıgen sättegı quanyşymdy sözben jetkızu qiyn. Fulbright bağdarlamasyna qatysudy köpten berı armandadym. Degenmen şeşım şyqqanğa deiın qatty ümıttenbedım. Al jeñımpaz atanğanym turaly hatty oqyğanda erekşe quandym.
– Zertteu jobañyzdy nelıkten dombyramen bailanystyrdyñyz?
– Menıñ dombyra üirenıp jürgenıme tört jyldan asty. Osy uaqyt ışınde būl aspapqa da, özım üirengen küilerge de erekşe süiıspenşılık pen qyzyğuşylyğym qalyptasty. Sondyqtan osy grant aisynda Qazaqstanda bır jylğa juyq uaqyt ötkızıp, küişılık şeberlıgımdı jetıldıruge, sondai-aq qazaq muzykasy men onyñ tarihy turaly bılımımdı tereñdetuge mümkındık alu – men üşın ülken märtebe. Sol sebeptı zertteu jobamdy eş oilanbastan dombyrağa arnadym. Negızgı maqsatym – dombyrany barynşa jaqsy meñgerıp, qazaqtyñ küi önerın Amerikadağy jäne älemnıñ özge elderındegı tyñdarmandarğa keñınen tanystyru.
– Qazaqstandağy toğyz ailyq zertteuıñız aisynda nenı jüzege asyrmaqsyz?
– Qazaqstandağy basty maqsatym – oryndauşylyq şeberlıgımdı jetıldıru. Jaña küilerdı üirenıp qana qoimai, olardyñ tarihy men mazmūnyn da zerttegım keledı. Sonymen bırge türlı öñırlerındegı dombyraşylarmen kezdesıp, är aimaqqa tän küişılık dästür men özındık erekşelıkterdı tereñırek tanyp-bılsem deimın. Būğan qosa, qobyz, jetıgen, sybyzğy sekıldı dästürlı aspaptarda oinaityn muzykanttarmen tanysyp, täjıribe almasqym keledı. Jobamnyñ tağy bır mañyzdy bağyty – Qazaqstannyñ är öñırındegı dombyraşylardyñ şyğarmaşylyğyn zerttep, olar turaly derekter jinau.
– Grant ūtyp alğanyñyz turaly jazbañyzda dombyraşylardyñ önerın jazyp alatynyñyzdy aityp öttıñız. Mūny qalai jüzege asyrmaqsyz? Barlyq aimaqty aralaisyz ba?
– Qazaqstannyñ är öñırınde tūratyn dombyraşylardyñ önerın audio jäne beine formatta qūjattaudy josparlap otyrmyn. Sol üşın Qazaqstannyñ är aimağyna baryp, jergılıktı dombyraşylarmen kezdesemın. Är oryndauşy öz tañdauy boiynşa bır küi oryndap beredı, al men onyñ oryndauyn jazyp alamyn. Sonymen qatar olarmen sūhbat jürgızıp, oryndağan küiınıñ tarihy, mazmūny jäne özderı üşın qandai mänge ie ekenı turaly äñgımelesemın. Būl joba arqyly Qazaqstandağy dombyra dästürınıñ aimaqtyq erekşelıkterın, oryndauşylyq mektepterın jäne muzykanttardyñ jeke täjıribesı men közqarastaryn jinaqtap, saqtaudy maqsat etıp otyrmyn. Küi önerı damyğan ärı tarihi mañyzy zor öñırlerdıñ barlyğyna nazar audarğym keledı. Osy maqsatta Atyrau, Aqtöbe, Qarağandy, Pavlodar, Altai, Türkıstan jäne basqa da öñırlerde boludy josparlap otyrmyn.
Tökpe jäne şertpe küi dästürlerın tereñırek zertteumen qatar, än aitu jäne äñgımeleu önerımen sabaqtasyp oryndalatyn dombyra mädenietın de jan-jaqty tanyğym keledı. Sondai-aq dombyra jasaudyñ qyr-syryn zertteuge erekşe qyzyğamyn. Äsırese, tökpe jäne şertpe küilerın oryndauğa arnalğan dombyralardyñ qūrylymdyq aiyrmaşylyqtaryn tereñırek bılsem deimın.
– Zertteuıñızdıñ negızgı bölıgın Qūrmanğazy atyndağy Qazaq ūlttyq konservatoriisynda ötkızbek ekensız. Būl oqu ornymen qalai bailanys jasadyñyz?
– Ötken jyly Qazaqstanğa barğan saparymda Qūrmanğazy atyndağy Qazaq ūlttyq konservatoriisy Dombyra kafedrasynyñ professory Tölepbergen Toqjanovpen tanysu baqyty būiyrdy. Ol kısını Instagram arqyly būrynnan bıletınmın. Bırde onyñ bır kıtabyn satyp alu mäselesı boiynşa habarlasqan edım. Sonda ol kelesı joly Almatyğa kelgenımde mındettı türde habarlasuymdy ötındı. Keiın Almatyğa barğan kezde habarlasqanymda, menı sabağyna şaqyrdy. Sol jerde studentterımen bırge dombyra şertıp, täjıribe almasu mümkındıgıne ie boldym. Almatyda bolğan uaqytymnyñ edäuır bölıgın onyñ auditoriisynda ötkızıp, jeke sabaqtar da aldym. Ol men kütkennen de artyq qoldau körsetıp, erekşe yqylas tanytty. Fulbright bağdarlamasyna qūjat tapsyrğan kezde serıktes ūiym men ğylymi jetekşını tañdau barysynda odan affiliasiilyq hat jazyp beruın ötındım. Būl ūsynysty quana qabyldap, barlyq qajettı qūjattardy räsımdeuge kömektestı. Onyñ qoldauy men janaşyrlyğy üşın şeksız rizamyn. Qazaqstanğa barğan soñ onymen bırge jūmys ıstep, köp närse üirenudı asyğa kütıp jürmın.
– Sızdıñşe, dästürlı muzykalyq mūrany saqtau men qūjattaudyñ mañyzy nede?
– Bügınde älem öte jyldam özgerıp jatyr. Komputerler, robottar jäne jasandy intellekt ömırımızdıñ barlyq salasyna dendep enude. Osyndai kezeñde dästürlı muzykany ūmytpai, ony saqtap qaludyñ mañyzy būrynğydan da arta tüstı. Är adam özınıñ tarihyn, mädenietın jäne şyqqan tegın bıluı kerek. Sonymen bırge öz mädenietın ğana emes, özge halyqtardyñ da mädenietın tanuğa ūmtylğany mañyzdy. Öitkenı būl özara tüsınıstıkke, tözımdılıkke jäne bır-bırıne degen qūrmettıñ artuyna yqpal etedı. Al mūndai qūndylyqtar qazırgı zamanda erekşe mañyzdy.
– Jyl saiyn Qazaqstanğa arnaiy kelıp, dombyra üirenıp jürsız. Mädenietımızden bölek, elımızde sızge tağy ne ūnaidy?
– Qazaqstanğa barğan saiyn būl elge qyzyğuşylyğym men süiıspenşılıgım arta tüsedı. Sondyqtan onda qaita-qaita bara bergım keledı. Älı körmegen jerlerım de köp. Mädenietten bölek, mağan Qazaqstannyñ ūlttyq tağamdary, äsem tabiğaty jäne eñ bastysy – halqynyñ qonaqjailyğy erekşe ūnaidy. Jolyqqan adamdarymnyñ bärı derlık meiırımdı, qol ūşyn sozuğa daiyn tūrady. Osy jyldar ışınde köptegen dos taptym. Aldağy saparymda olardyñ qatary odan ärı köbeiedı dep senemın. 2023 jyly Qazaqstanğa alğaş barğannan berı jūrtşylyq erekşe maqtap aitatyn öñırlerdı aralap körgım keletın. Endı sol jerlerdı asyqpai tanyp-bıluge mümkındık tuğanyna quanyp jürmın.
– Äñgımeñızge raqmet! Qazaqtyñ töl önerın şetel jūrtşylyğyna tanytuğa degen şynaiy yqylasyñyz üşın alğysymyz şeksız.
Sūhbattasqan: Älii TILEUJANQYZY
Material turkystan.kz saitynan alyndy.
Derekköz: turkystan.kz