turkystan.kz: Koreilerge dombyra üiretıp jürgen diplomat

03 S'ilde 2026

Şıldenıñ alğaşqy jeksenbısınde elımızde Dombyra künı toilanady. Osy mereke qarsañynda äleumettık jelılerde dombyranyñ qūlağynda oinaityndar arasynda türlı chellendj ben saiystar bastalyp kettı. Bız būğan deiın dombyra tartudy üirenıp jürgen Nu-İork qalasy men  Chili, Australii elınde tūratyn şeteldıkter turaly sūhbattar legın şyğarğan edık. Būl aituly merekege orai endı bız şeteldıkterge ūlttyq aspapty şertudı üiretıp jürgen erekşe maman turaly jazğandy jön kördık. Qazaqstannyñ Oñtüstık Koreidağy būrynğy elşısı, Hanguk şet tılderı universitetınıñ professory Dulat Baqyşev koreilerge tek halyqaralyq qatynastyñ qyr-syryn üiretıp qoimai, dombyradan sabaq beredı. Käsıbi muzykant bolmasa da, bılımı konservatorii oqytuşysynan kem tüspeitın Dulat Hangereiūlyna habarlasyp, äñgımelesken edık.

– Qazaqstan men Oñtüstık Korei ara­syndağy qarym-qatynastyñ ne­gızın qalauğa atsalysqan ısker elşı eke­nıñızdı köpşılık jiı aitady. Osy tarihi pro­ses­tıñ basynda bolu sızdıñ käsıbi ömı­rıñız­ge qalai yqpal ettı?

– Özım – Oral qalasynyñ tumasymyn. On­dağy liseimen qatar, Dina Nūrpeiı­sova atyndağy muzyka mektebın de bıtır­dım. Bes jyldai dombyra synybynda oqy­dym. Mek­tep bıtırgen soñ sol kezde Kirov aty­men atalğan QazŪU-ğa oquğa tapsyrğan edım, alaida tüse almai, ekı jylğa äskerge ketıp qaldym. Äskerden oralğan uaqytym Qazaqstannyñ egemendık alğan uaqytymen tūspa-tūs keldı. Ol uaqytta köptegen müm­kın­dık aşyldy. Şekara aşyq bolğan soñ, köp kıtap keldı, tiısınşe köp derekke qa­nyq boldyq. Eñ mañyzdysy – erkındıktı şy­naiy sezındık. Sonyñ nätijesınde özım qa­lağan QazŪU-dıñ ekonomika fakul­te­tın tämamdap, keiın Seuldegı Ionse uni­ver­­­­sitetınde oqu mümkındıgı būiyrdy. On­da halyqaralyq qatynastar men korei tılı jäne ädebietın oqydym. Oqu ornyn bı­tıruge şaq qalğanda Qazaqstan Syrtqy ıs­ter ministrlıgı Oñtüstık Koreidan dip­lomatiilyq missii, elşılık aşty. Korei tı­lın jetık meñgergen soñ sol ministr­lıkke şaqyryldym. Söitıp, konsuldyq departamentte jūmysymdy bastap kettım. Osylaişa, mūnda Qa­zaqstannyñ Oñtüstık Koreimen ara­syn­dağy qarym-qatynasy­nyñ qalanğan sä­tınen bastap jürmın. Bükıl qūjattyñ qa­byldanuyn qadağalap, ekı jaqty qatynastyñ qūraluy­nyñ basy-qasynda jürdım. Men bırden elşı bolğan joqpyn, saty-satydan ötıp, aldymen referent, sosyn attaşe, keiın üşınşı, odan keiın ekınşı, sodan soñ bırınşı hatşy qyzmetın atqardym. Men tek Oñtüstık Koreida jūmys ıstegen joq­pyn. BŪŪ janyndağy Qazaqstan tūraqty ökıl­dıgınde keñesşı de boldym. 2008-2010 jyl­dary Azii keñesın basqardym. Odan keiın Koreiğa ekınşı ret elşı bolyp ke­lıp, onda bes jyl­dai jūmys ıstedım. Sodan soñ elşılıktegı jū­mysymdy aiqtap, tört jyldai jeke şaruammen ainalystym. Sosyn Hanguk şet tılder universitetınıñ ökılderı «Pro­fessor retınde bızdıñ stu­dent­terge sabaq ber­señız» dep jūmysqa şaqyrdy. Būl ūsy­nysty quana-quana qabyl aldym. Mūn­da men jūmys ısteitın Halyqaralyq jäne ai­maqtyq zertteuler fakultetıne qarasty Orta­lyq Azii zert­teulerı kafedrasynyñ qūryl­ğanyna biyl 22 jyl boldy. Aldymen qa­zaq tılın oqy­tudy qolğa aldy, keiın özbek tılı saba­ğy qosyldy. Bügınde jalpy mūn­da bükıl Ortalyq  Aziinyñ tarihy, ör­­­kenietı, äde­bietı, mädenietı turaly sa­baq­tar jür­gızıledı. Men diplomat bol­ğan soñ ha­lyq­aralyq qatynastar, geosaisat, qauıp­sızdık mäselelerı, sonymen qatar qa­zaq tılı men dombyra tartudy üiretemın. 

– Şirek ğasyrdan astam diploma­tii­lyq qyzmette, syrtta eñbek et­señız de, dombyrany şeber tartuğa de­­gen qy­zy­ğuşylyğyñyzdyñ kemı­me­genı tañ­ğaldyrady. Bügınde korei studentterge ha­lyqaralyq qatynastar dan därıs beru men dom­by­ra üiretu ısın qalai üilestırıp jür­sız?

– Men – halyqaralyq qatynastar sa­la­­synyñ mamanymyn. Dese de,  joğaryda ai­­typ ötkenımdei,  dombyra tartu önerın de meñgergenmın. Arnaiy attestatym bar. Dombyra – menıñ ömırım desem, artyq ait­paimyn. Dombyrany mektepte ğana üirengen joqpyn. Şetelde oqyğanymda da, elşı bolğanymda da, dombyramdy tas­ta­mai, arqalap jürdım. Degenmen univer­si­tette dombyra üiırmesın aşu ideisy me­nı­kı emes. Mūnda men dombyra tarta ala­myn, sondyqtan büiteiın,  süiteiın dep aitu – äbestık. Bızdıñ kafedrağa jetekşılık etetın pro­fessor Son İon Hun dombyra üiırme­sın aşu turaly idei tas­tady. Ol kısı menıñ būrynnan dombyra tartatynymdy bıledı. Men quana-quana kelıstım. Oñtüstık Korei sekıldı damyğan elde oqytuşylar oqu prosesıne, akade­mii­lyq talaptarğa ğana köñıl bölmeidı. Olar studentterdı jan-jaq­ty damytudy basty nazarda ūstaidy. Zeiın aşu, kıtap oqu, därıs tyñdau, sabaq aitu, kıtaphanadan şyqpaumen ğana şek­telmeidı. «Qazaq – nağyz qazaq emes, nağyz qa­zaq – dombyra» dep Qadyr aqyn aitqan­dai, şeteldıkterge nağyz qazaqtyñ bol­mysyn, tarihyn aşatyn bıregei qūral,  ol – dombyra. Än-küi, jyr-terme tyñdau arqyly halqy­myz­dyñ ruhy men dünie­ta­nymyn tanuğa bolady. Aimaqtanu, sonyñ ışınde elımızdı zertteitın mamandar dair­lap jatqan soñ, qazaqty tanu üşın dom­byrany mındettı türde üiretu qajet degen oidy alğa tart­tyq. Sol oidyñ jetegımen 4 jyl būryn kursty bastap kettım. 

– Aptasyna qanşa ret ötkızesız? Qan­şa bala qatysady? Köbıne qai kurs studentterı qyzyğady?

– Fakultativ aptasyna bır ret ötedı. Ekı sağatqa jalğasady. Är semestrde alty-jetı adam üirenedı. Eñ köbı toğyz student­ke deiın üiretken kezderım boldy. Osy jyl­dar ışınde otyzdan astam student üiır­­­mege qatysty. Üiırmege tek bırınşı kurs­ta oqityn korei studentterı qaty­sa­dy. Nege deseñız, olarda sol uaqytta ğana bos uaqyt bar, odan keiıngı kursta oqu jüie­­­sı qiyndai tüsıp, qatysa almai qala­dy. Dese de,  universitet tabaldyryğyn at­ta­ğan bırınşı kurs studentterıne alğa­şyn­­da bärı qyzyq qoi. Oğan qosa, üiırme bol­­ğan soñ eşkım olardy mındettei al­mai­dy. Özderı qyzyğyp, üiırmege jazy­la­dy. 

– Sabaqta küi üiretıp qana qoi­mai, halyq änderın de aitqyzady eken­sız...

– İä. Eñ aldymen dombyra tartudyñ teoriisyn üiretemın. Tarihynan syr şer­­temın. Dombyranyñ qūlağynda oinai­tyn ūly küişılerdı tanystyramyn. Ter­me­şıler, jyrşylardy da tyñdatamyn. Küiden Rysbai Ğabdievtıñ «Küi qağanyn», jyrdan «Qyrymnyñ qyryq batyryn» jaqsy tyñdaidy. Halyq änderınen aituğa jeñıl «Erkem-ai», «Säulem-ai» änderın üiretemın. Küiden de tartuğa oñai «Kelın­şek» sekıldı küilerdı tartuğa baulimyn. Qūrmanğazy, Däuletkereidıñ tuyndy­laryn oryndauğa tısterı batpaidy. Olar­dy oryndau qazaqtyñ özıne de qiyn ğoi. Mūndağy damyğan eldıñ jastaryna nem­kettı qarap, qalai bolsa solai därıs beruge bolmaidy. Şeteldık studentterdıñ al­dyna şyğyp,  ekı sağat söileu üşın kemı jiyr­ma jyl jiğan täjıribeñ boluğa tiıs. Äitpese,  olar ar jağy bos mamandy tyñ­­damai qoidy. Al jastaiymnan dom­byra­nyñ ünın tyñdap ösken menıñ ol tura­ly aitarym köp. Men ğalym, profes­sor retınde tek halyqaralyq qatynastar­dy emes, qazaqtyñ küi-jyryn da jıtı zertteimın. Küi-dastandardyñ tarihyn bır kısıdei bılemın. Köp küi tarta alamyn. Jatqa bıletın terme men dastandar da jeter­lık. Osy rette aita keterlıgı, bız öz mä­denietımızdı özımız egjei-tegjeilı zert­temeimız. Mädeniet jağynan kende emes­pız, ūly halyqpyz. Qazaq HH ğasyrğa 10 myñ küimen keldı. Būl älemde osynşama küiı bar bızden basqa halyq bar ma? Europalyqtar maqtauyn asyratyn klas­sikalyq muzykany Bethoven, Bah, Mosart­pen bailanystyrady. Al bızdıñ Bethovenı­mız, Bahymyz, Mosartymyz – Qūrmanğazy, Däuletkerei, Dina, Seitek. Būl tızım jal­ğasa beredı. Är aimaqtan küi-jyrdyñ ömırşeñ boluyna ülken üles qosqan qan­şama tūlğa şyqqan. Üş jüz jyl jazyl­ğan «Qyrymnyñ qyryq batyry» jyryna qanşama jyrşy atsalysqan?! Mūny bızdegı studentter bıle me? Bılmeidı. Sebebı būl mektepte de, universitette de oqytyl­mai­dy. 

– Dombyra üiretu tek muzykalyq dağdy emes, ruhani tanym qūraly ğoi sız üşın?

– Älbette. Üiırmeme qatysqandar dom­byra aspabyn tarta bılgen halyqtyñ erekşe qasietı bar ekenın ūğady. Dombyra arqyly koreiler şyn mänınde qazaqtyñ mädenietı bai, tarihy tereñ, örkenietı jo­ğary ekenın tanidy. Jalpy, küidıñ tari­hyn aitpai, ony bet aldy oryndat­pai­syñ ğoi. Bükıl mädeniet sonda emes pe?! Bälenbai myñ jyl būryn şyqqan küilerdıñ avtory kım, qai uaqytta şyqty, qai mekteptıkı, kımnıñ nūsqasy, bärın, bä­rın qamtimyn. Mysaly, Qūrmanğazynyñ «Türmeden qaşqan», «Arba soqqan» sekıldı ruhty tuyndylary qandai jağdaida ja­zylğanyn aityp berdım. Sol küimen bai­lanysty patşalyq ükımettı de qozğap öte­mın. Sonymen qatar ölkenıñ tarihyn da tılge tiek etemın. Altyn orda, Qypşaq handyğy turaly koreişe äñgımeleimın. Asta­nağa barğanda bırneşe kıtaphanany ara­laimyn. Bızde jaqsy zerttelgen sala­lardyñ bırı – dombyra men küi-jyr mū­ra­­sy ğoi. Sol jerden qağazğa türtıp al­ğa­­nym­dy Seulge kelgen soñ studentterge ai­ta­myn. Bai mädenietımız turaly qūndy de­rekterdı studentter qyzyğa qabyldai­dy.
Keibır studentterım Qazaqstanğa jiı bara­dy. Sonda oquyn jalğastyryp jür­gen­der de bar. Bır künı eldegı önerpazdarmen qo­sylyp, konservatorii, orkestr deñ­geiın­de sahnağa şyğa ma degen ümıtım bar. Studentterımdı ünemı «Dombyrany şerte bıl­señ, bolğany. Qazaqstanda senderge jeñıl bolady» dep yntalandyryp qoi­myn.  

– Dombyrany qaidan aldyñyz? El­den aldyrttyñyz ba?

– Özımnıñ alyp kelgen dombyram bar. «Otan­dastar qory» bır kelgende bır dom­byra syilady. Almatydağy dosym ekı dom­byra jasatyp berıp jıberdı. Qazır osy tört dombyramen üiretıp jürmın. 

– Tört dombyramen jetı adamğa sa­baq beru qiyn emes pe? Kezegın kü­tıp üirene me sonda?

– İä, kezektesıp üirenedı. Degen­men eş qi­nalyp jatqan joq. Ekı sağatta bärıne köñıl böludı basty nazarda ūstai­myn. Soñ­ğy sabaq osy düi­sen­­bıde aiqtaldy. Qa­zır bızde – jazğy demalys.

– Byltyr Seul qala­sy­nyñ «Qūr­met­tı aza­ma­ty» atağyna ie boldyñyz. Būl marapat sız üşın nenı bıldıredı?

– İä, byltyr osyndai ataqqa laiyq dep tanyldym. Būl märtebelı ataq Qazaq­stan men Korei Respub­li­ka­sy arasyndağy diplomatiilyq, mädeni jäne bılım beru bailanystaryn nyğaituğa qosqan ülesım­dı moiyndau retınde berıldı. Sonyñ ışınde keiıngı tört jyl koreilerge dombyra üi­re­tıp jürgenımnıñ de ülesı eskerılse kerek.

– Endıgı meje qandai?

– Endıgı meje – studentterımdı tağy köp  oqytu kerek. Özım de oquym kerek. Pro­­­­fessorda basqa qandai meje bola qoisyn?!

– Äñgımeñızge rahmet! Töl mädenie­tı­mız­dı därıpteudegı ısıñız alğa basa ber­sın!

 

Sūhbattasqan Älii TILEUJANQYZY.

Material turkystan.kz aqparattyq portalynan alyndy.

Derekköz: turkystan.kz