Şıldenıñ alğaşqy jeksenbısınde elımızde Dombyra künı toilanady. Osy mereke qarsañynda äleumettık jelılerde dombyranyñ qūlağynda oinaityndar arasynda türlı chellendj ben saiystar bastalyp kettı. Bız būğan deiın dombyra tartudy üirenıp jürgen Nu-İork qalasy men Chili, Australii elınde tūratyn şeteldıkter turaly sūhbattar legın şyğarğan edık. Būl aituly merekege orai endı bız şeteldıkterge ūlttyq aspapty şertudı üiretıp jürgen erekşe maman turaly jazğandy jön kördık. Qazaqstannyñ Oñtüstık Koreidağy būrynğy elşısı, Hanguk şet tılderı universitetınıñ professory Dulat Baqyşev koreilerge tek halyqaralyq qatynastyñ qyr-syryn üiretıp qoimai, dombyradan sabaq beredı. Käsıbi muzykant bolmasa da, bılımı konservatorii oqytuşysynan kem tüspeitın Dulat Hangereiūlyna habarlasyp, äñgımelesken edık.
– Qazaqstan men Oñtüstık Korei arasyndağy qarym-qatynastyñ negızın qalauğa atsalysqan ısker elşı ekenıñızdı köpşılık jiı aitady. Osy tarihi prosestıñ basynda bolu sızdıñ käsıbi ömırıñızge qalai yqpal ettı?
– Özım – Oral qalasynyñ tumasymyn. Ondağy liseimen qatar, Dina Nūrpeiısova atyndağy muzyka mektebın de bıtırdım. Bes jyldai dombyra synybynda oqydym. Mektep bıtırgen soñ sol kezde Kirov atymen atalğan QazŪU-ğa oquğa tapsyrğan edım, alaida tüse almai, ekı jylğa äskerge ketıp qaldym. Äskerden oralğan uaqytym Qazaqstannyñ egemendık alğan uaqytymen tūspa-tūs keldı. Ol uaqytta köptegen mümkındık aşyldy. Şekara aşyq bolğan soñ, köp kıtap keldı, tiısınşe köp derekke qanyq boldyq. Eñ mañyzdysy – erkındıktı şynaiy sezındık. Sonyñ nätijesınde özım qalağan QazŪU-dıñ ekonomika fakultetın tämamdap, keiın Seuldegı Ionse universitetınde oqu mümkındıgı būiyrdy. Onda halyqaralyq qatynastar men korei tılı jäne ädebietın oqydym. Oqu ornyn bıtıruge şaq qalğanda Qazaqstan Syrtqy ıster ministrlıgı Oñtüstık Koreidan diplomatiilyq missii, elşılık aşty. Korei tılın jetık meñgergen soñ sol ministrlıkke şaqyryldym. Söitıp, konsuldyq departamentte jūmysymdy bastap kettım. Osylaişa, mūnda Qazaqstannyñ Oñtüstık Koreimen arasyndağy qarym-qatynasynyñ qalanğan sätınen bastap jürmın. Bükıl qūjattyñ qabyldanuyn qadağalap, ekı jaqty qatynastyñ qūraluynyñ basy-qasynda jürdım. Men bırden elşı bolğan joqpyn, saty-satydan ötıp, aldymen referent, sosyn attaşe, keiın üşınşı, odan keiın ekınşı, sodan soñ bırınşı hatşy qyzmetın atqardym. Men tek Oñtüstık Koreida jūmys ıstegen joqpyn. BŪŪ janyndağy Qazaqstan tūraqty ökıldıgınde keñesşı de boldym. 2008-2010 jyldary Azii keñesın basqardym. Odan keiın Koreiğa ekınşı ret elşı bolyp kelıp, onda bes jyldai jūmys ıstedım. Sodan soñ elşılıktegı jūmysymdy aiqtap, tört jyldai jeke şaruammen ainalystym. Sosyn Hanguk şet tılder universitetınıñ ökılderı «Professor retınde bızdıñ studentterge sabaq berseñız» dep jūmysqa şaqyrdy. Būl ūsynysty quana-quana qabyl aldym. Mūnda men jūmys ısteitın Halyqaralyq jäne aimaqtyq zertteuler fakultetıne qarasty Ortalyq Azii zertteulerı kafedrasynyñ qūrylğanyna biyl 22 jyl boldy. Aldymen qazaq tılın oqytudy qolğa aldy, keiın özbek tılı sabağy qosyldy. Bügınde jalpy mūnda bükıl Ortalyq Aziinyñ tarihy, örkenietı, ädebietı, mädenietı turaly sabaqtar jürgızıledı. Men diplomat bolğan soñ halyqaralyq qatynastar, geosaisat, qauıpsızdık mäselelerı, sonymen qatar qazaq tılı men dombyra tartudy üiretemın.
– Şirek ğasyrdan astam diplomatiilyq qyzmette, syrtta eñbek etseñız de, dombyrany şeber tartuğa degen qyzyğuşylyğyñyzdyñ kemımegenı tañğaldyrady. Bügınde korei studentterge halyqaralyq qatynastar dan därıs beru men dombyra üiretu ısın qalai üilestırıp jürsız?
– Men – halyqaralyq qatynastar salasynyñ mamanymyn. Dese de, joğaryda aityp ötkenımdei, dombyra tartu önerın de meñgergenmın. Arnaiy attestatym bar. Dombyra – menıñ ömırım desem, artyq aitpaimyn. Dombyrany mektepte ğana üirengen joqpyn. Şetelde oqyğanymda da, elşı bolğanymda da, dombyramdy tastamai, arqalap jürdım. Degenmen universitette dombyra üiırmesın aşu ideisy menıkı emes. Mūnda men dombyra tarta alamyn, sondyqtan büiteiın, süiteiın dep aitu – äbestık. Bızdıñ kafedrağa jetekşılık etetın professor Son İon Hun dombyra üiırmesın aşu turaly idei tastady. Ol kısı menıñ būrynnan dombyra tartatynymdy bıledı. Men quana-quana kelıstım. Oñtüstık Korei sekıldı damyğan elde oqytuşylar oqu prosesıne, akademiilyq talaptarğa ğana köñıl bölmeidı. Olar studentterdı jan-jaqty damytudy basty nazarda ūstaidy. Zeiın aşu, kıtap oqu, därıs tyñdau, sabaq aitu, kıtaphanadan şyqpaumen ğana şektelmeidı. «Qazaq – nağyz qazaq emes, nağyz qazaq – dombyra» dep Qadyr aqyn aitqandai, şeteldıkterge nağyz qazaqtyñ bolmysyn, tarihyn aşatyn bıregei qūral, ol – dombyra. Än-küi, jyr-terme tyñdau arqyly halqymyzdyñ ruhy men dünietanymyn tanuğa bolady. Aimaqtanu, sonyñ ışınde elımızdı zertteitın mamandar dairlap jatqan soñ, qazaqty tanu üşın dombyrany mındettı türde üiretu qajet degen oidy alğa tarttyq. Sol oidyñ jetegımen 4 jyl būryn kursty bastap kettım.
– Aptasyna qanşa ret ötkızesız? Qanşa bala qatysady? Köbıne qai kurs studentterı qyzyğady?
– Fakultativ aptasyna bır ret ötedı. Ekı sağatqa jalğasady. Är semestrde alty-jetı adam üirenedı. Eñ köbı toğyz studentke deiın üiretken kezderım boldy. Osy jyldar ışınde otyzdan astam student üiırmege qatysty. Üiırmege tek bırınşı kursta oqityn korei studentterı qatysady. Nege deseñız, olarda sol uaqytta ğana bos uaqyt bar, odan keiıngı kursta oqu jüiesı qiyndai tüsıp, qatysa almai qalady. Dese de, universitet tabaldyryğyn attağan bırınşı kurs studentterıne alğaşynda bärı qyzyq qoi. Oğan qosa, üiırme bolğan soñ eşkım olardy mındettei almaidy. Özderı qyzyğyp, üiırmege jazylady.
– Sabaqta küi üiretıp qana qoimai, halyq änderın de aitqyzady ekensız...
– İä. Eñ aldymen dombyra tartudyñ teoriisyn üiretemın. Tarihynan syr şertemın. Dombyranyñ qūlağynda oinaityn ūly küişılerdı tanystyramyn. Termeşıler, jyrşylardy da tyñdatamyn. Küiden Rysbai Ğabdievtıñ «Küi qağanyn», jyrdan «Qyrymnyñ qyryq batyryn» jaqsy tyñdaidy. Halyq änderınen aituğa jeñıl «Erkem-ai», «Säulem-ai» änderın üiretemın. Küiden de tartuğa oñai «Kelınşek» sekıldı küilerdı tartuğa baulimyn. Qūrmanğazy, Däuletkereidıñ tuyndylaryn oryndauğa tısterı batpaidy. Olardy oryndau qazaqtyñ özıne de qiyn ğoi. Mūndağy damyğan eldıñ jastaryna nemkettı qarap, qalai bolsa solai därıs beruge bolmaidy. Şeteldık studentterdıñ aldyna şyğyp, ekı sağat söileu üşın kemı jiyrma jyl jiğan täjıribeñ boluğa tiıs. Äitpese, olar ar jağy bos mamandy tyñdamai qoidy. Al jastaiymnan dombyranyñ ünın tyñdap ösken menıñ ol turaly aitarym köp. Men ğalym, professor retınde tek halyqaralyq qatynastardy emes, qazaqtyñ küi-jyryn da jıtı zertteimın. Küi-dastandardyñ tarihyn bır kısıdei bılemın. Köp küi tarta alamyn. Jatqa bıletın terme men dastandar da jeterlık. Osy rette aita keterlıgı, bız öz mädenietımızdı özımız egjei-tegjeilı zerttemeimız. Mädeniet jağynan kende emespız, ūly halyqpyz. Qazaq HH ğasyrğa 10 myñ küimen keldı. Būl älemde osynşama küiı bar bızden basqa halyq bar ma? Europalyqtar maqtauyn asyratyn klassikalyq muzykany Bethoven, Bah, Mosartpen bailanystyrady. Al bızdıñ Bethovenımız, Bahymyz, Mosartymyz – Qūrmanğazy, Däuletkerei, Dina, Seitek. Būl tızım jalğasa beredı. Är aimaqtan küi-jyrdyñ ömırşeñ boluyna ülken üles qosqan qanşama tūlğa şyqqan. Üş jüz jyl jazylğan «Qyrymnyñ qyryq batyry» jyryna qanşama jyrşy atsalysqan?! Mūny bızdegı studentter bıle me? Bılmeidı. Sebebı būl mektepte de, universitette de oqytylmaidy.
– Dombyra üiretu tek muzykalyq dağdy emes, ruhani tanym qūraly ğoi sız üşın?
– Älbette. Üiırmeme qatysqandar dombyra aspabyn tarta bılgen halyqtyñ erekşe qasietı bar ekenın ūğady. Dombyra arqyly koreiler şyn mänınde qazaqtyñ mädenietı bai, tarihy tereñ, örkenietı joğary ekenın tanidy. Jalpy, küidıñ tarihyn aitpai, ony bet aldy oryndatpaisyñ ğoi. Bükıl mädeniet sonda emes pe?! Bälenbai myñ jyl būryn şyqqan küilerdıñ avtory kım, qai uaqytta şyqty, qai mekteptıkı, kımnıñ nūsqasy, bärın, bärın qamtimyn. Mysaly, Qūrmanğazynyñ «Türmeden qaşqan», «Arba soqqan» sekıldı ruhty tuyndylary qandai jağdaida jazylğanyn aityp berdım. Sol küimen bailanysty patşalyq ükımettı de qozğap ötemın. Sonymen qatar ölkenıñ tarihyn da tılge tiek etemın. Altyn orda, Qypşaq handyğy turaly koreişe äñgımeleimın. Astanağa barğanda bırneşe kıtaphanany aralaimyn. Bızde jaqsy zerttelgen salalardyñ bırı – dombyra men küi-jyr mūrasy ğoi. Sol jerden qağazğa türtıp alğanymdy Seulge kelgen soñ studentterge aitamyn. Bai mädenietımız turaly qūndy derekterdı studentter qyzyğa qabyldaidy.
Keibır studentterım Qazaqstanğa jiı barady. Sonda oquyn jalğastyryp jürgender de bar. Bır künı eldegı önerpazdarmen qosylyp, konservatorii, orkestr deñgeiınde sahnağa şyğa ma degen ümıtım bar. Studentterımdı ünemı «Dombyrany şerte bılseñ, bolğany. Qazaqstanda senderge jeñıl bolady» dep yntalandyryp qoimyn.
– Dombyrany qaidan aldyñyz? Elden aldyrttyñyz ba?
– Özımnıñ alyp kelgen dombyram bar. «Otandastar qory» bır kelgende bır dombyra syilady. Almatydağy dosym ekı dombyra jasatyp berıp jıberdı. Qazır osy tört dombyramen üiretıp jürmın.
– Tört dombyramen jetı adamğa sabaq beru qiyn emes pe? Kezegın kütıp üirene me sonda?
– İä, kezektesıp üirenedı. Degenmen eş qinalyp jatqan joq. Ekı sağatta bärıne köñıl böludı basty nazarda ūstaimyn. Soñğy sabaq osy düisenbıde aiqtaldy. Qazır bızde – jazğy demalys.
– Byltyr Seul qalasynyñ «Qūrmettı azamaty» atağyna ie boldyñyz. Būl marapat sız üşın nenı bıldıredı?
– İä, byltyr osyndai ataqqa laiyq dep tanyldym. Būl märtebelı ataq Qazaqstan men Korei Respublikasy arasyndağy diplomatiilyq, mädeni jäne bılım beru bailanystaryn nyğaituğa qosqan ülesımdı moiyndau retınde berıldı. Sonyñ ışınde keiıngı tört jyl koreilerge dombyra üiretıp jürgenımnıñ de ülesı eskerılse kerek.
– Endıgı meje qandai?
– Endıgı meje – studentterımdı tağy köp oqytu kerek. Özım de oquym kerek. Professorda basqa qandai meje bola qoisyn?!
– Äñgımeñızge rahmet! Töl mädenietımızdı därıpteudegı ısıñız alğa basa bersın!


Sūhbattasqan Älii TILEUJANQYZY.
Material turkystan.kz aqparattyq portalynan alyndy.
Derekköz: turkystan.kz