Dala toiy – Orynbordağy dostyq pen dästür merekesı
Orynbor dese, eleñ etetın ärbır qazaq üşın būl qalanyñ orny bölek. Irgesı 1735 jyly bekınıs retınde qalanğan köne şahar halqymyzdyñ tarihymen bıte qainasyp jatyr. 1917 jyly däl osy qalada I jäne II Jalpyqazaq sezderı öttı. 1920 jyldyñ qazan aiynda Qazaq AKSR-ınıñ tūñğyş qūryltai keñesı ūiymdastyryldy. Al 1920-1925 jyldar aralyğynda qazaqtyñ tūñğyş astanasy retınde el tarihynda öşpes ız qaldyrdy.
Bır ğasyr būryn qazaq mädenietı men ruhaniitynyñ ordasyna ainalğan Orynbor öñırınde ūlttyq öner men mädeni mūrany nasihattau ısı bügınde de öz mañyzyn joğaltqan joq. Orynbor öñırınde köptegen igı bastamanyñ ūiytqysy bolyp jürgen Jañabai Aitqaliūlyn jūrtşylyq erekşe qūrmetteidı. Käsıpkerlıkpen qatar qoğamdyq jūmystarğa belsene aralasyp, qaiyrymdylyq ısıne tūraqty qoldau körsetıp jürgen ol öz qarajaty esebınen talai igı ıske mūryndyq bolğan. Älii Moldağūlova atyndağy meşıt qūrylysyna qoldau körsetuden bastap, äleumettık jağdaiy tömen otbasylardyñ balalaryn jaña oqu jylyna daiyndauğa deiıngı igı jobalarğa ūdaiy demeuşılık tanytyp jürgen Jañabai ağa elge qyzmet etudıñ jarqyn ülgısın körsetıp keledı.
«Käsıpkerlıkke bet būrğan kezden bastap, qaiyrymdylyqpen ainalysa bastadym. Alaida jeke tūlğa retınde ainalysu qiynğa soqty. Uaqytym tapşy boldy. Sosyn jūbaiym dūrysy qor aşaiyq dedı. Osylaişa, «Bäiterek» degen atpen qaiyrymdylyq qoryn aştyq. Aqşa köp tapqan saiyn, kömekke zäru adamdar sany da köbeie tüstı. Äsırese, qazaq tılı men tarihyn bılgısı keletın azamattar qatary artty. Aldymen osy ekı ıstı qolğa aldyq. Keiın qatarymyzğa käsıbi mamandar öz erkımen qosyldy. Mysaly, osynda tūrmysqa şyqqan qyzylordalyq Äigerım dombyra üirete alatynyn aityp, seksii aşty. Basynda men olarğa eşteñe tölemedım. Sodan soñ «Aqylaryñdy töleimın, bıraq köp adam jinañdar» dep aittym. Osylaişa, bızdıñ jūmys jandana tüstı. Qazır qazaq tılı, qolöner, Orynbor qazaqtarynyñ tarihy men dombyra üiırmesın tūraqty türde jürgızıp kelemız», – deidı ol.
Bügınde jeke käsıbı men qordan bölek, Orynbordağy aimaqtyq qazaq ūlttyq-mädeni avtonomiisyna jetekşılık etetın Jañabai Aitqaliūly öñırde bırqatar mañyzdy jobalardy qolğa alyp, jüzege asyryp jür.
Osy jobalardyñ ışındegı eñ ırgelısı – biyl Resei halyqtarynyñ bırlıgı jyly aisynda Orynbordan 60 şaqyrym jerde ornalasqan Sol-İlesk qalasynyñ mañyndağy alañda ötken «Dala toiy» boldy. Osymen törtınşı ret ötkızılıp tūrğan «Dala toiy» Qazaqstanda erekşe atap ötıletın Nauryz merekesınen artyq toilanbasa, kem toilanbai, kelgenderge erekşe äser syilady. Ūlttar dostyğy men mädenietter ündestıgın därıpteitın būl ıs-şarada qazaq halqynyñ bai ruhani mūrasy men ūlttyq önerı keñınen nasihattaldy.
Qonaqtardy kıreberıste qazaq jäne orys ūlttyq kiımın kigen qyz-jıgıtter bauyrsaq pen qymyz jäne nan men kvaspen qarsy aldy. Alañqaida ūlttyq öner körmelerı, şeberlık sabaqtary men järmeñkeler ūiymdastyryldy. Qonaqtar qaz-qatar tıgılgen 7 kiız üimen qatar, orys, tatar jäne basqa da ūlttardyñ tūrmysy men mädeni erekşelıkterınen habar beretın etnoauyldardy aralady.
Merekenıñ basty özegı – qazaq halqynyñ bai mädeni mūrasyn köpşılıkke ūsynğan konsert boldy. Bes sağatqa jalğasqan konsertte ūlttyq önerımızdıñ san qyry körınıs tapty. Rasynda, sahnadağy ärbır qoiylym dala tarihynyñ, ūlttyq ruhtyñ jäne ūrpaqtar sabaqtastyğynyñ körınısı ıspettı äser qaldyrdy.
Konsert bastalmas būryn eñ aldymen qonaqtarğa bauyrsaq taratyldy. Ülken astauğa salynğan 70 kelı bauyrsaqty köterıp alyp şyqqany sol edı, qonaqtar ony talasa-tarmasa alyp, äp-sätte tausylyp qaldy. Bız mūndai körınıstı būğan deiın äleumettık jelılerden körgen edık. Nauryz merekesınde ūlttyq kiım kigen Orynbor qazaqtarynyñ 70 kelı bauyrsaq pısırıp, köşe aralap jürgenı taspalanğan videosyna köpşılık tañdanğan edı. Ol kezde Jañabai Aitqaliūly būl ıstıñ Ūlys künı qazaq halqynyñ ūlttyq mädenietın därıptep, qonaqjailyğyn körsetudı köpşılıkke paş etudıñ aiqyn körınısı ekenın atap ötken edı.
Osy joly da būl dästür jalğasyn tauyp, konsert jürgızuşılerı bauyrsaqtyñ qazaq halqy üşın tek tağam emes, bırlık, bereke, bauyrmaldyqtyñ simvoly ekenın erekşe atap öttı. Keiın sahna törıne köterılgen öñır aqsaqaly jinalğan köpşılıkke aq batasyn arnap, igı tılegın joldady.
Merekege arnaiy qatysqan Orynbor oblysynyñ gubernatory Evgenii Solnsev qazaq halqynyñ Orynbor öñırınıñ tarihy men mädenietınde alatyn orny erekşe ekenın aityp, şekaralas jatqan aimaq tūrğyndaryn jaqyndastyryp tūrğan ortaq qūndylyqtar men tuystyq qatynastyñ mañyzyna toqtaldy.
«Ötken aptada tatarlardyñ Saban toiyn atap ötken edık. Al bügın qazaqtardyñ «Dala toiyna» jinalyp otyrmyz. Būl ekı ıs-şara öñırımızdıñ aluan türlılıgı men bıregeilıgın añğartady. Aimağymyzda 100-den astam ūlt köp jyl boiy tatulyq pen bırlıkte tūrady. Olar jiı bas qosyp, ūlttyq änı men biın därıptep, bügın bız bauyrsaqtan däm tatqan sekıldı töl tağamdaryn tanystyrady. Bügın bız qazaq mädenietınıñ älemıne üñılemız. Älbette, oblystyñ är tūrğyny ol mädenietpen jaqsy tanys. Orynbor oblysynda 120 myñnan astam qazaq tūrady. Būl – öñırdegı tūrğyndar sany jağynan üşınşı ırı etnostyq top. Erekşe atap öterım, bız ırgeles jatqan Qazaqstanmen ortaq tarihymyz bar, bailanysymyz tereñ. Reseide, sonyñ ışınde Orynborda tūratyndardyñ ol jaqta tuystary köp. Olar Qazaqstanğa jiı baryp, tıptı sol jaqtan teñın tauyp jatady. Sondyqtan bız qai jağynan alsaq ta, jaqynbyz. Bız är ūlttyñ mädenietı men dının syilaimyz! Bügıngı qazaq mädenietınıñ merekesı qūtty bolsyn. Bıluımşe, «Alğa!» degen söz tatar jäne qazaq tılınde bır mağynağa ie eken! Sondyqtan alğa!», – dedı öñır basşysy.
Bızdıñ tañ-tamaşa etken tağy bır jait – Orynbor öñırınde qazaqtyñ ūlttyq än-bi önerın nasihattaityn şyğarmaşylyq ūjymdar köp eken. Olardyñ sahnalyq ūlttyq kiımderı de körkemdıgımen köz tartady. Sahna syrtynda öz kezegın kütıp tūrğan olarmen tıldeskenımızde, künnıñ aptap ystyğynda bırneşe sağat boiy kütse de, eş şarşamağanyn, kerısınşe qazaq mädenietın osyndai ülken sahnalarda nasihattau zor märtebe ekenın maqtanyşpen aityp, jamyrasa jauap berdı. Olardyñ sözınşe, san myñdağan köpşılıktıñ aldynda än aityp, bi bileu olarğa ülken şabyt syilaidy. Şyn mänınde, olardyñ töl önerımızdı, äsırese bidı Qazaqstandağy deñgeiden kem emes därejede meñgergenderı tañdai qaqtyrdy. Äsırese, Orynbor oblysyndağy ekınşı ırı qala – Orskıden kelgen halyqtyq «Şaşu» ansamblınıñ oryndauyndağy «Ölmeimız» änı erekşe äser qaldyrdy. Ūlttyq ruh pen mädeni mūrany ūlyqtağan tuyndy ūrpaqtar sabaqtastyğynyñ mañyzyn aişyqtap, köpşılıktıñ zor yqylasyna ie boldy.
Keştıñ körıgın qyzdyrğan ūjymdardyñ bırı – halyqaralyq baiqaulardyñ laureaty Äigerım Bijanova jetekşılık etetın «Bäiterek» halyq aspaptar ansamblı boldy. Äigerım men şäkırtterı «Aqbūlaq», «Gülderaiym», «Erkesylqym» tuyndylaryn oryndap, qazaq muzykasynyñ tereñdıgı men körkemdıgın tanytty.
«Orynborda dombyra synyby 2019 jyly aşyldy. Osy uaqytqa deiın 230 bala aldymnan ötıp, dombyra tartudy üirendı. Olardyñ kemı 100-den astamy ūlttyq aspabymyzda şeber oinaidy. Erekşe atap öterlıgı, bızde bärı tegın. Eşkım eşteñe tölemeidı. Eşteñe de satyp almaimyz. Aspaptardy, ūlttyq kiımımızdı, bärın «Bäiterek» qorynyñ basşysy Oksana Balabaeva bastağan komanda satyp äperedı. Baramyn degen konkursymyzdan qaldyrmaidy. Jolaqymyzdy ötep, barlyq jağdaiymyzdy jasap otyr. Men Orynbordyñ qaq ortasynda, 235 şarşy metrdı qamtityn ülken ğimaratta dombyra üiırmesın jürgızemın. Būl – Orynbordyñ jas örenderınıñ ūlttyq önerdı erkın meñgeruıne jasalğan mañyzdy mümkındık», – deidı Äigerım Bijanova.
«Bäiterekpen» qatar, «Tomiris» etno-horeografiilyq ansamblınıñ «Jürek» biı, «Jūldyzai» ansamblınıñ «Mausymjan» vokaldyq-horeografiilyq kompozisiisy, «Eldans» studiisynyñ ūlttyq bilerı körermen tarapynan joğary bağalandy.
Küi önerı de nazardan tys qalğan joq. Orynbor dalasynda Seken Tūrysbekovtıñ äigılı «Köñıl tolqyny» şyğarmasyn oryndağan Sūltan Tūiqbaev körermenge erekşe äser syilady. Al «Asyl jıgıtter» duetınıñ «Alğa qazaq jıgıtter» änı jastardy eldıkke ündep, jastardyñ ruhyn köterdı.
Konsertte qazaq ūjymdarymen qatar, orys, tatar, başqūrt, armin, belarus, gruzin, özbek jäne basqa da etnostardyñ şyğarmaşylyq ūjymdary öner körsetıp, öñırdıñ köpūltty mädeni kelbetın köpşılıkke aiqyn tanytty.
Konsertten bölek, alañqaida qazaq küresınen jarystar men bas jüldesı 3,5 millon teñge bolatyn alaman, top bäige de ūiymdastyryldy. Sporttyq saiystarda Reseidıñ türlı öñırınen kelgen sportşylarmen bırge, körşıles Aqtöbe oblysynyñ atletterı de öz şeberlıkterın synap kördı.
Arnaiy dress-kod bekıtılmese de, merekege qatysuşylardyñ köbı qazaqtyñ ūlttyq kiımın kiıp kelıp, ıs-şaranyñ etnomädeni sipatyn aiqyndai tüstı. Olardyñ arasynda Orynbor oblysyna qarasty Oktibr audanynan kelgen 9-synyp oquşysy Linara Ğabbasova da bar.
«Dala toiy» qazaqtardyñ bırlıgı jarasqan, meiırban, qonaqjai halyq ekenın tağy bır märte baiqatty. Men byltyrğy toiğa da kelgenmın. Är kelgen saiyn boiymdy maqtanyş kerneidı. Osyndai mädenietke bai ūlttyñ qyzy bolğanymdy maqtan tūtamyn.
Mağan mūnda bärınen būryn alaman bäige jarystary ūnady. Qyz bala bolsam da, jarysty basynan aiğyna deiın baqylap, oza şapqan şabandozdardyñ aman-esen märege jetuın tılep tūrdym. Odan bölek, bügıngı konsert te mağan qatty ūnady. Konserttık nömırler arqyly bıraz närsenı ūğyndym, bılmeitınım rasynda köp eken.
El arasynda Reseidegı qazaq jastary öz mädenietıne qyzyqpaidy degen jañsaq pıkır qalyptasqan. Orynborda, mañaiyndağy şağyn audandarda ünemı mädeni iventter ötıp tūrady. Jastar da atsalysady, önerımızdı nasihattap, öz ortasynda aityp jüredı. Bügıngıdei ūlttyq kiımımızdı är mereke saiyn kiıp şyğamyz. Tek meiram künderı emes, qysqa jeletke men taqiilardy kündelıktı de kiıp jüremız. Är qyzdyñ garderobynda ūlttyq kiım bar desem, qatelespeimın», – deidı ol.
«Dala toiy» tek mädeni mereke emes, jastardyñ bağyt-bağdar bergen mañyzdy alañ bola bıldı. Linara osy toida Reseidegı qazaq köp şoğyrlanğan tağy bır qala – Ombydağy äl-Farabi atyndağy Qazaq ūlttyq universitetınıñ filialy turaly estıp-bılıp, aldağy ekı jylynda qaitse de, sonda oquğa tüsuge oqtalatynyn aitty.
«Men Ombydağy äl-Farabi atyndağy Qazaq ūlttyq universitetınıñ filialy bar ekenın bügın ğana estıdım. Ombydan Orynbor jastaryna aqparat beruge arnaiy kelgen Torğyn Äşenovadan oqu orny turaly tolyq mälımet aldym. Būiyrsa, keden ısı mamandyğyna oquğa tapsyramyn», – deidı Linara söz soñynda.
Byltyr da auqymdy deñgeide ötken «Dala toiy» biyl da Orynbor öñırındegı qazaq mädenietınıñ ömırşeñdıgın, onyñ ūlttar arasyndağy dostyq pen özara qūrmettı nyğaitudağy mañyzyn körsettı. Is-şara Orynbordağy qazaq mädenietınıñ damuyn körsetıp qana qoimai, halyqtar arasyndağy özara tüsınıstık pen qūrmettı nyğaituğa serpın berdı.
«Qazırgıdei Resei halyqtaryn bır-bırıne qarsy qoiğysy keletınder qaptağan zamanda bız mädeni ūiymnyñ basşysy retınde basty mındetımızdı abyroimen atqaryp jürmız dep oilaimyn. Qazır Orynbor qazaqtary eşkımnen kem emes, bärımen teñ, tıptı kei jerlerde artyq der edım. Sport, saisat, medisina, ğylymda bolsyn, kez kelgen salada özın tanytyp jürgen jerlesterımız jeterlık. Resei, sonyñ ışınde Orynbor qazaqtarynyñ tağy bır mañyzdy missiisy bar. Bız Resei ışındegı tatulyq pen bırlıktı saqtaudan bölek, körşıles jatqan Qazaqstanmen dostyqtyñ berık boluyna jauaptymyz. Bız – ūly örkenietter toğysqan Resei halqynyñ bır bölıgımız, sonymen qosa bız ūlylyğy bır mysqal da kem emes qazaq halqynyñ bölıgımız. Resei men Qazaqstan halyqtarynyñ arasyn jalğaityn bız üşın bırlık pen yntymaq erekşe mañyzğa ie. «Dala toiynyñ» joğary deñgeide ötkenın kelgen qonaqtyñ barlyğy aityp jatyr. Eseptesek, būl toiğa 25 myñ adam keldı. Būl – bız üşın rekord. Qazaq mädenietı Orynbor tūrğyndary men qonaqtaryna qyzyq. Sebebı bızdıñ mädeniet airyqşa, bızdıñ mädeniet özgeşe. Bügın bärı mädenietımızdıñ erekşelıgın atap öttı. Bärıne qonaqjailyğymyz jäne ūnapty. Bız qonaqtardy qalai kütu kerek ekenın jaqsy bılemız. Sebebı qonaqjailyq qazaqtyñ qanyna bıtken asyl qasiet», – deidı söz soñynda Jañabai Aitqaliūly.
Cūhbattasqan: Älii Tıleujanqyzy
Material turkystan.kz aqparattyq portalynan alyndy.
Derekköz: turkystan.kz