Qyzylqūm sapary: käsıpke degen adaldyq (c) Nūrlan Usmanov

28 May'sym 2026

Baspasöz jäne būqaralyq

aqparat qūraldary qyzmetkerlerı künı

 

Jurnalist mamandyğy syrt közge qyzyqty saparlar men kezdesulerge toly bolyp körıngenımen, şyn mänınde ülken jauapkerşılıktı talap etetın kürdelı de märtebelı jol. Būl käsıp adam tağdyrymen betpe-bet keludı, ärbır söz, ärbır kadr men ärbır oidyñ salmağyn sezıne otyryp, oğan  asqan yjdağattylyqpen qaraudy qajet etedı.

Men jurnalistikağa kezdeisoq kelgen jandardyñ qatarynan emespın. Mektep qabyrğasynda jürgen şağymda gazet-jurnaldardy qūmarta oqyp, radio men teledidardan berıletın habarlar men bağdarlamalardy qyzyğa tyñdap, jıbermei köretınmın. Bala kezdegı sol arman uaqyt öte kele ömırlık mūratym men sanaly tañdauyma ainaldy.

Käsıbi qyzmet barysynda elımızdıñ tükpır-tükpırınde ğana emes, şetelderde de talai märte boludyñ sätı tüstı. Är sapar – jaña tağdyr, jaña tarih, jaña tağylym. Al ärbır keiıpker – özındık älemı bar, tūtas bır kıtapqa para-par tūlğa. Keide jyldar öte kele jüzdegen sapardyñ ışınen sanada sanaulysy ğana saqtalady. Men üşın sondai ūmytylmas estelıkterdıñ bırı — Qyzylqūmda ötken künder.

 

Qarapaiym bolmystyñ ūlylyğy

 

Osydan jiyrma üş jyl būryn Özbekstan teleradiokompaniisy «Dostyq» studiisynyñ şyğarmaşylyq ūjymymen bırge Qyzylqūm qoinauyna arnaiy attanğan edık. Issapardyñ maqsaty Özbekstanda eñ joğary memlekettık marapat — «Özbekstan Qaharmany» atağyna ie bolğan Serıkbai Sağatov turaly ocherk äzırleu bolatyn.

Qyzylqūm — adamnyñ tözımı men tabandylyğyn synğa salatyn ölke. Aptap ystyq, ūşy-qiyry joq qaşyqtyqtar, jaryqsyz tünder, bailanyssyz ien dala... Osyndai jağdaida tırşılık keşıp, mañdai terımen kün körıp jürgen jandardyñ ärqaisysyn ünsız qaharman deuge bolady. Sol jyly eñbegı joğary bağalanğan Serıkbai Sağatovtyñ ğibratty ğūmyry sonyñ aiqyn dälelı edı.

Ol 1949 jyly Tamdy audanynda düniege kelıp, eñbek jolyn bozbala şağynda şopannyñ kömekşısı bolyp bastağan. 1970 jyldan bastap «Bırlık» ūjymşarynyñ ağa şopany retınde qaraköl şaruaşylyğyn örkendetuge bar ğūmyryn arnady. Jyl saiyn jüzden astam qozy alyp, olardyñ basym bölıgın asyl tūqymdy mal retınde saqtap qaluy — tabandy tırlıgınıñ naqty nätijesı bolatyn.

Bızdı täntı etkenı – onyñ qarapaiym bolmysy men aqjarqyn mınezı edı. «Özbekstan Qaharmany» sekıldı märtebelı ataqqa ie bola tūra, Serıkbai ağa bızdı eşqandai dañğaza men jasandylyqsyz, keñ peiılmen qarsy aldy.

 

Tırşılıktıñ tabiği qalpy

 

Būl saparda şyğarmaşylyq toptyñ är müşesı öz ısıne asqan jauapkerşılıkpen qarady. Negızgı maqsat – keiıpkerdıñ bolmysyn kündelıktı tırşılıgı, mañdai terımen atqarğan eñbegı men adami qasietterı arqyly aşyp körsetu bolatyn. Sondyqtan Qyzylqūmdağy qarapaiym tūrmystyñ boimasyz kelbetın körsetuge airyqşa män berdık. Är kadrdyñ, är saual men mätınnıñ töñıregınde aqyldasyp, pıkır almasyp, ortaq şeşımge kelıp otyrdyq. Osyndai şyğarmaşylyq ızdenıs barysynda jurnalist üşın eñ basty ölşem – aqiqattan ainymau ekenın tağy bır märte ūğyndyq.

Tüsırılım kezınde ärıptesterımızdıñ käsıbi şeberlıgı aiqyn baiqaldy. «Didar» bağdarlamasynyñ ağa redaktory Anar Nälıbaeva eñbek adamynyñ şynaiy bolmysyn, onyñ qadır-qasietın aşyp körsetudı basty ūstanym ettı. Bas rejisser Bahtiir Husanov ärbır epizodtyñ mazmūny men körkemdık şeşımınıñ üilesım tabuyna erekşe män berse, täjıribelı operator Rustam Halyqnazarov şöldıñ qatañ jağdaiyna qaramastan, tüsırılımnıñ sättı ötuı üşın bar küş-jıgerı men täjıribesın jūmsady. Söitıp, Qyzylqūmdağy qarapaiym eñbek adamynyñ tağdyry men tırşılık tynysy ekrannan da, gazet betterınen de laiyqty oryn aldy.

Keiıpkerdıñ negızgı qystauyna jetu üşın 200–300 şaqyrymdyq joldy artqa tastauğa tura keldı. Kiız üide qonyp, Qyzylqūmnyñ tynyş tünderın bırge ötkızıp, tañdy da qatar qarsy aldyq. Tañğy şyqpen bırge oinğan şopannyñ juynyp-şaiynyp, ömırlık serıgı äzırlegen as pen şaidan däm tatyp, atyna qonyp, otaryn örıske aidap şyğuy — mūnyñ bärı kamerağa eşqandai jasandylyqsyz, tabiği qalpynda tüstı. Eñ qyzyğy, būl arnaiy qoiylğan körınıs emes, tırşılıktıñ öz yrğağymen örılgen şynaiy sätter edı.

 

Alau janyndağy syr-sūhbat

 

Kündız tüsırılımmen ainalyssaq, keşkısın mätındermen jūmys ıstep, tünde körgen-bılgenımız ben estıgenderımızdı saralaitynbyz. Kündız kökjiekpen astasqan sary belester, tünde jūldyzğa toly aspan astyndağy tylsym tynyştyq – Qyzylqūmnyñ özıne ğana tän älemı edı. Elektr jaryğy joq ien dalada, alau şoğynyñ jaryğymen örbıgen osyndai ünsız tünderdıñ bırınde jalyndağan alau basynda örbıgen syr-sūhbat sapardyñ eñ äserlı sätterınıñ bırıne ainaldy. Osyndai mezetterde Anar apaidyñ keiıpkermen tez tıl tabysyp, saualdardy däl ärı oryndy qoi bıluı, äñgımenı tabiği arnada örbıtuı onyñ käsıbi şeberlıgın aiqyn añğartty. Sahara tynyştyğyn būzğan ärbır söz ben tolğam ömırdıñ özınen tuğandai tereñ ärı mağynaly estıletın.

Äsırese, Serıkbai ağanyñ şopandyq tırşılıgıne qatysty bır oqiğa jadymyzda öşpestei ız qaldyrdy. Ol qystyñ qaqağan bır künınde otarynan köz jazyp qalyp, qarly boranda jaiu ızdep jürıp, zor qiyndyqpen qaita tapqanyn tebırene baindap berdı. Qarañğy tün, köz aştyrmas boran men bağyt-bağdardy jañyldyratyn ien dala jaily söz qozğağanda, dauysy sabyrly şyqqanymen, janarynan bastan keşken auyr künderdıñ taby anyq añğarylyp tūrdy.

Osy oraida ol şopandyqqa degen adaldyq, käsıptıñ özıne tän jauapkerşılıgı men jazylmağan zañdary jaiynda tolğana otyryp, «şopan taiğy» turaly erekşe tebırenıspen söz qozğady. Onyñ aituynşa, taiq — jai ğana eñbek qūraly emes, şopan ğūmyrynyñ ajyramas belgısı. Qiyn sätterde jol körsetıp, auyr synaqtardy eñseruge demeu bolğan osy taiq şopan üşın qasiettı qūndylyqqa ainalğandai edı.

Dalanyñ danalyğymen astasqan osyndai tağylymdy äñgımeler bız, jurnalister üşın nağyz olja edı. Öitkenı däl osyndai şynaiy syr-sūhbattar arqyly adamnyñ ışkı älemı, öz ısıne degen adaldyğy men bolmys-bıtımı būrynğydan da aiqyn aşyla tüsedı.

 

Şeberlıkke bastar jol

 

Täuelıbai elınde bır apta boiy şopan ağanyñ tynys-tırşılıgın jaqynnan tanyp, talai qyzyqty derekterge qanyqtyq. Tögılgen ter de, tözımmen atqarylğan jūmys ta zai ketken joq. Sapar qorytyndysynda Serıkbai Sağatovtyñ ömırı men eñbek jolyna arnalğan kölemdı ocherk «Nūrly jol» gazetınde jaryq kördı. Al «Didar» bağdarlamasy körermenge tağylymy mol telehikai ūsyndy. Qarapaiym şopannyñ jankeştı tırlıgı arqyly qalyñ jūrtşylyqqa Qyzylqūmnyñ boimasyz bolmysyn, eñbek adamdarynyñ qaisar mınezı men asqaq ruhyn jetkıze aldyq.

Bügınde sol künderdı eske alğanda, jurnalist mamandyğynyñ köpşılıkke beimälım qyrlary oiğa oralady. Oqyrman gazettegı maqalany qyzyğa oqidy, körermen telebağdarlamany süisıne tamaşalaidy. Alaida onyñ ar jağynda ūzaq ızdenıs, jüzdegen şaqyrym jol, adam tağdyryna tereñ üñılu jäne qandai jağdaida da mamandyqqa adal bolu sekıldı beinetke toly eñbek jatqanyn ekınıñ bırı bıle bermeidı.

Qyzylqūm sapary bız üşın jai ğana ıssapar emes, käsıbi şeberlıktıñ nağyz mektebıne ainaldy. Sol jerde ärıptesterımızdıñ öz ısıne adaldyğyn, şyğarmaşylyq ūjymnyñ ortaq mūrat jolynda jūdyryqtai jūmyla alatynyn jäne jurnalistikanyñ basty ūstanymy – ömır aqiqatyn boimasyz jetkızu ekenın būrynğydan da tereñırek tüsındık. Redaktordyñ, rejisserdıñ, operator men tılşınıñ eñbegı özara sabaqtasyp, bır arnağa toğysqanda ğana şyn mänındegı şyğarmaşylyq tuyndy ömırge keletının sol saparda aiqyn sezındık.

 

Eñ basty tağylym

 

Sapar barysynda ärıptesterımızdıñ käsıbi şeberlıgı men ūiymdastyruşylyq qabıletı jūmystyñ jemıstı ötuñne airyqşa yqpal ettı. Äsırese, keiıpkerdıñ tabiği bolmysyn aşyp, eñbek adamynyñ qadır-qasietın tanytuğa degen ortaq ūmtylys bız üşın ülken täjıribe mektebıne ainaldy. Jurnalist mamandyğynyñ erekşelıgı de osynda. Ol tek aqparat taratumen şektelmeidı.

Jurnalist — halyq pen qoğamnyñ, eñbek adamy men zamannyñ arasyn jalğaityn altyn köpır. Sondyqtan būl käsıp iesınen bılım men bılıktılıkpen bırge qaisarlyqty, sabyr men tözımdılıktı, ädıldıktı ärı adam tağdyryna beijai qaramaudy talap etedı.

Būl estelık — Qyzylqūm sapary jaily syr ğana emes. Ol — jurnalistık jolda tüigen eñ mañyzdy tağylymdardyñ bırı jaily tolğanys. Sol sapar bızge jauapkerşılıktıñ, adamğa degen qūrmettıñ jäne mamandyqqa adaldyqtyñ şynaiy mänın tereñırek ūğyndyrdy.

Sol bır tüngı syr-sūhbattan keiın «şopan taiğy» men üşın jai ğana eñbek qūraly bolyp qalğan joq. Ol ömırdıñ tereñ mänın añğartar erekşe nyşanğa ainaldy. Onyñ boiynda jauapkerşılık, sabyr men tañdalğan jolğa degen adaldyq toğysqandai edı. Qyzylqūmda şopan taiğyna süiense, jurnalist öz ar-ojdany men käsıbi qağidalaryna arqa süieidı. Serıkbai ağanyñ taiğy men jurnalistıñ qalamynyñ mūraty bır – ekeuı de adamdy aqiqatqa bastaidy. Bälkım, Qyzylqūmnan tüigen eñ ülken tağylym da osy şyğar: şopan üşın taiq qandai qasterlı bolsa, jurnalist üşın ar-ojdan men aqiqat ta sondai qasiettı.

Nūrlan USMANOV,

«Altyn qalam» ūlttyq syilyğy

halyqaralyq baiqauynyñ jeñımpazy

Özbekstan Respublikasy