Tokioda Azii qazaqtarynyñ qūryltaiy öttı: tarihi qadam jäne bırlık tūğyry

29 Mamyr 2026

Japoniinyñ astanasy Tokio qalasynda syrttağy qandastardyñ basyn qosqan auqymdy şara – Azii qazaqtarynyñ kışı qūryltaiy öttı. Būl halyqaralyq deñgeidegı basqosu Japonii qazaqtary qauymdastyğynyñ bastamasymen, «Otandastar qory» KEAQ jäne Qazaqstan Respublikasynyñ Japoniidağy Elşılıgınıñ tıkelei qoldauymen ūiymdastyryldy. Is-şarağa Malaizii, Korei, Moñğolii jäne Japoniidan 200-ge juyq otandastarymyz qatysty.

Alqaly jiynnyñ negızgı maqsaty – Azii elderınde ömır sürıp jatqan etnikalyq qazaqtarmen jäne otandastarmen mädeni-gumanitarlyq bailanystardy jaña beleske köteru, aimaqtağy qazaq mädeni ūiymdarynyñ institusionaldyq äleuetın arttyru, olardyñ qyzmetın jüieleu jäne şetelde ūlttyq qūndylyqtarymyz ben töl mädenietımızdı keñınen ılgerıletu.

Qūryltaidyñ negızgı bölıgı Azii elderınen kelgen käsıbi mamandar, ğalymdar men zertteuşıler, ıskerlık orta ökılderı, studentter, sondai-aq şeteldegı qazaq ūiymdarynyñ basşylary men belsendılerı qatysqan keñ kölemdı plenarlyq otyrysqa ūlasty. Auqymdy şarağa Qazaqstannan arnaiy delegasii – QR Parlamentınıñ deputattary, tanymal etnograf-ğalymdar men otandyq käsıpkerler qatysyp, memleket pen diaspora arasyndağy altyn köpırdı bekemdei tüstı.

Şaranyñ aşylu saltanatynda söz söilegen QR Japoniidağy Tötenşe jäne Ökılettı Elşısı Erlan Keñesūly Baudarbek-Qojataev Künşyğys elınde qazaq diasporasymen Elşılık atqarğan jūmyspen tanystyryp, Memleket basşysynyñ 2025 jylğy Japoniiğa jasağan tarihi resmi sapary kezınde qazaqstandyqtardyñ körsetken erekşe auyzbırşılıgı men ūiymşyldyğyn atap öttı.

Memlekettık deñgeidegı qoldau men strategiilyq közqaras ta osy mınberden körınıs tapty. QR Parlamentı Senatynyñ deputaty Bibıgül Jeksenbaiqyzy öz qūttyqtauynda:

«Qazaqstannyñ ışınde ataly söz aitylyp, eldık mäseleler şeşıletın Ūlttyq qūryltai bolsa, şeteldegı qandastarymyzdyñ basyn qosatyn mädeni bağyttağy qūryltailardyñ da mañyzy erekşe. Bügıngı basqosu aisynda Azii qazaqtarynyñ keñesınıñ qūryluy – ortaq maqsattarğa jūmyludyñ jarqyn ülgısı», – dep aimaqtağy jaña institusionaldyq bırlıktı joğary bağalady.

QR Parlamentı Mäjılısınıñ deputaty Nūrgül Tau şeteldegı otandastarymyzdyñ intellektualdyq jäne käsıbi jetıstıkterıne toqtalyp, olardyñ jinaqtağan halyqaralyq täjıribesı men äleuetınıñ Qazaqstannyñ damuyna tigızer paidasy mol ekenın jetkızdı.

Al «Otandastar qory» KEAQ prezidentı Daniir Qadyrov öz kezegınde būl kezdesudıñ strategiilyq sipatyna toqtaldy:

«Būl mañyzdy kezdesu – şeteldegı otandastarymyz üşın auadai qajet dünie. Olardyñ ana tılın, dılın, mädenietın saqtap qaluyna qoldau körsetu – bızdıñ basty mındetımız. Bız būl bağyttağy jüielı jūmystardy aldağy uaqytta da mındettı türde jalğastyratyn bolamyz», – dep, qūryltai jūmysyna sättılık tıledı.

Jiynnyñ kelesı bölıgı tarih, şyğystanu jäne etnografii salasyndağy belgılı otandyq zertteuşıler men ğalymdardyñ tereñ mağynaly baindamalaryna ūlasty.

Alqaly jiynda alğaşqy bolyp söz alğan tarih ğylymynyñ doktory Düisenälı Äbdıläşımūly «Mädeni mūrany saqtau» taqyrybynda ırgelı baindama jasap, orta ğasyrlardağy qazaq tarihyna tereñ ğylymi taldau ūsyndy.

Tarihi sabaqtastyq taqyrybyn ary qarai örbıtken şyğystanuşy, zertteuşı Oljas Quanbai qazaq-japon bailanystarynyñ tamyry tereñde jatqanyn alğa tartty. Ol öz baindamasynda qazaq dalasyn, onyñ geografiisy men bıregei etnografiisyn arnaiy kelıp zerttegen japon ğalymdarynyñ eñbekterı men olar qaldyrğan tarihi derekter turaly qūndy mälımettermen bölıstı.

Osy oraida, halqymyzdyñ materialdyq emes mädeni mūrasynyñ tağy bır ajyramas bölıgı – ūlttyq tağamdar filosofiisy da nazardan tys qalğan joq. Belgılı etnograf-ğalym Aigerım Musagajinova «Qazaqtyñ köşpelı ashanasy: tabiğat, tağam jäne mädeni bılımnıñ toğysuy» taqyrybyn ğylymi tūrğydan paiymdady.

Jiynda «Arqaiym» neo-etno-folk tobynyñ müşelerı Abzal Aryqbaev pen Anar Qasymova qazaqtyñ dästürlı muzykalyq önerı taqyrybynda baindama jasady. Olar köne muzykalyq aspaptardyñ tabiğaty, dybys jüiesı jäne olardyñ qazırgı zamanğy muzykalyq ürdıstermen üilesımı turaly qūndy mağlūmattar berdı.

«Azii qazaqtarynyñ keñesı» qūryluy

Tokio qūryltaiynyñ eñ basty tarihi jäne praktikalyq nätijesı – jiynğa qatysuşy Malaizii, Korei, Japonii jäne Moñğoliidağy qazaq qauymdastyqtary basşylarynyñ bırlesken şeşımı boldy. Spikerler men delegattardyñ aldynda taraptar «Azii qazaqtarynyñ keñesın» qūru turaly tarihi Memorandumğa saltanatty türde qol qoidy.

Būl qūjat aimaqtağy qazaq ūiymdarynyñ küş-jıgerın bırıktırıp, ortaq jobalardy ıske asyruğa jol aşady. Şaranyñ basty ūiymdastyruşysy, Japoniidağy qazaqtar qauymdastyğynyñ törağasy Äbdıbek Qalibek būl qadamnyñ mañyzdylyğyn bylai dep tüiındedı:

«Üş jyldan berı ūiymdastyrylyp kele jatqan Azii qazaqtarynyñ qūryltaiy bügın özınıñ zañdy ärı jemıstı nätijesın berdı dep tolyq aita alamyz. Bız bügın tarihi qūjatqa – Azii qazaqtarynyñ keñesın qūru turaly memorandumğa qol qoidyq. Osy qūjat aisynda bız basqa elderdegı qazaq ūiymdarymen iyq tırese otyryp, bırlesken jobalardy jasaimyz jäne jūmystarymyzdy müldem jaña deñgeige köteretınımızge senımdımın».

Mädeni bölım

Qūryltai jūmysy būdan ärı qazaqtyñ bai mūrasyn paş etken auqymdy ekınşı mädeni bölımmen jalğasty. Arnaiy ūiymdastyrylğan qolönerşıler men zergerlerdıñ tuyndylary jäne ūlttyq kiımder körmesı jinalğan qauymnyñ nazaryna ūsynyldy.

Mädeni şara aisynda belgılı akter, ssenarist Sağadıldä Üsıpälı balanyñ tūsaukeser räsımın ötkızıp, būl ğūryptyñ öskeleñ ūrpaq tärbiesındegı tereñ män-mağynasyn köpşılıkke tüsındırıp berdı. Tūsauy kesılgen büldırşınge Japoniidağy tūñğyş qazaq sumoşysy, el maqtanyşy Ersın Baltağūl (Kimbodzan Haruki) qūrmettı qonaq retınde aq tılegın arnap, ösietke toly batasyn berdı.

Ūlttyq naqyştağy şaranyñ körkın «Aisha kumisteri» brendınıñ bıregei zergerlık būiymdarymen ärlengen «Jadagay» sän üiınıñ zamanaui ūlttyq kiımder defilesı aşa tüstı. Jinalğandardyñ tañdanysyn tudyrğan būl körsetılımde qazaq halqynyñ dästürlı kiım ülgılerın qazırgı zaman estetikasymen şeber üilestırgen, 100% tabiği tüie jünınen syrylyp tıgılgen bıregei syrt kiımder jūrtşylyq nazaryna ūsynyldy. Al osy beinelerdı tolyqtyrğan äşekeiler – qazaqtyñ zergerlık önerınıñ zañdylyqtarymen taza qoldan jasalğan avtorlyq tuyndylar.

Al keştıñ şymyldyğyn türgen saltanatty konserttık bağdarlamany japondyq dombyraşy Akira Qūrmanğazynyñ ruhty küiımen aşyp, şeteldık qonaqtardy täntı ettı. Būdan keiın sahna törıne şyqqan «Arqaiym» toby etno-folklor janryndağy önerımen körermendı köne däuır sarynyna jetelese, qazaqstandyq tanymal jas ärtıster Nūrbek Elemes (dudeontheguitar) pen Yenlik zamanaui hit änderın oryndap, jinalğan jastarğa erekşe serpın men ūmytylmas äser syilady.

Tokio törınde ötken būl alqaly jiyn – bügınde jañadan qalyptasyp, intellektualdyq ärı mädeni äleuetı artyp kele jatqan Azii öñırındegı tūtas qazaq diasporasy üşın bırlık pen ruhani jañğyrudyñ simvolyna ainalğan, mañyzy zor şara retınde şejırege endı.