Bügınde bükıl älemdegı obektivtı köşı-qon prosesı jağdaiynda «diaspora», «şeteldegı otandastar», «erıktı qonys audaru» siiqty ūğymdar jaña mänge ie boldy. Älemnıñ köptegen elı şet elderdegı etnobıregeilık qoğamdastyqtardy qoldau saisatyn damytu, «jūmsaq küştı» paidalanu arqyly aqparattyq jäne mädeni yqpal etudıñ keşendı qūraly retınde öz müddelerın ıske asyrudyñ mümkındıkterın bağalai bıldı. Qazaqstandyqtar şeteldegı otandastardy, etnikalyq qazaqtardy jan-jaqty qoldau qajet ekenın bıledı. Mūny şetelde tūratyn qazaqtardyñ özderı de tüsınedı.
Qazırgı halyqaralyq täjıribenı zerdeleu köptegen eldıñ şeteldegı otandastaryn memlekettık qoldaudağy mäselelerın şeşude bızden äldeqaida ozyp ketken. Olarda qoldanysta etnikalyq toptar ökılderın qoldau, erıktı türde qonys audaru jäne repatriasiilaudyñ memlekettık bağdarlamalary qabyldanğan.
«Otandastar qory» KEAQ jobalarynyñ zertteulerı negızınde nazarlaryñyzğa etnikalyq nemısterdı memlekettık qoldau salasyndağy Germanii Federativtık Respublikasynyñ täjıribesı turaly qysqaşa aqparat bersek.
Germaniinyñ şeteldegı otandastaryn qaityp oraluyn yntalandyruğa jäne qoldauğa bağyttalğan negızgı zañnamalyq aktısı 1953 jyly qabyldanğan GFR «Quylğandar men bosqyndar turaly» zañynda (Gesetz über die Angelegenheiten der Vertriebenen und Flüchtlinge (Bundesvertriebenengesetz – būdan ärı - BVFG)) jazylğan.
İnternette būl zañnyñ audarmasyna bailanysty «Qonys audarğandar jäne bosqyndar turaly» nemese basqa da türlı ataulardy kezdestıruge bolady. Bıraq GFR Bundestagynyñ qazırgı deputaty, otandasymyz Genrih Sertik, «Otandastar qory» KEAQ-nyñ ökılderımen kezdesude zañ atauyn GFR «Quylğandar men bosqyndar turaly» zañy dep audaru qajet ekenın basa aitty.
Būl zañ osy kezge deiın bırtalai özgertuler men tolyqtyrulardan öttı, al negızgı özgertuler 2013 jyly engızıldı.
Zañnyñ negızgı mazmūny – Ekınşı düniejüzılık soğys jäne soğystan keiıngı jyldar kezeñınde quğynğa, deportasiiğa ūşyrağan jäne mülkın joğaltqan «reseilık» nemısterdı ötemaqy retınde Germaniiğa qabyldau.
Zañ «reseilık nemıster» dep Resei imperiisynyñ, Keñes Odağynyñ nemısterın jäne olardyñ ūrpağyn sanaidy. «Reseilık nemıster» degen toptyq termin postkeñestık keñıstıkte tūratyn barlyq etnikalyq nemısterdı qamtidy. Qazaqstandyq nemıster de osy sanatqa kıredı.
Zañ qonys audaruşyny qabyldau turaly şeşım qandai da bır merzımmen şektelmeidı dep belgıleidı. Būl qūjattar öz küşın joğaltpai, 20 jäne odan da köp jyl saqtalady degendı bıldıredı. Zañ «keiıngı qonys audaruşyğa» (osylai dep Germaniida Keñes Odağynda tūrğan barlyq etnikalyq nemısterdı ataidy) tıldık talaptarğa öte ülken män beredı, al nemıs tılın bılu deñgeiı ötınış beru merzımıne qaramastan özektı boluy tiıs. Būl – nemıs qoğamynyñ ana tılın bıluge degen ūqypty közqarasynyñ körsetkışı.
Nemıs qoğamynyñ ana tılıne körsetken osyndai qūrmetı arqyly ūlttyñ bolaşağyna degen qamqorlyğy baiqalady. Nemıster ūlttyñ bolaşağy tek tabiği-belsendı individterdıñ boluynda ğana emes, sonymen bırge olardyñ sanasynyñ tek ana tılı arqyly mümkın mädenigumanitarlyq, ruhani tolyğuynda ekenın anyq tüsınedı.
Nemıs zañyndağy tüzetuler būrynğy ötınışter boiynşa alynğan jäne küşıne engen bas tartulardan keiın de qonys audaruşyny qaita qabyldau turaly ötınışterge mümkındık beredı.
Sondai-aq äreketke qabıletsız nemese äreket qabıletı şekteulı dep tanylğan tūlğalardyñ nemıs tılın bıluın rastau qajettıgınen tolyq bosatyluy turaly zañnyñ erejelerın joğary adamgerşılık belgılerı dep tanu kerek. Mūndai qağida qandai da bır aurularğa bailanysty tıldı üirenıp, emtihan tapsyra almaityndarğa da qatysty.
Nemıs zañyndağy tağy bır mañyzdy jañalyq – endı otbasynyñ barlyq müşelerınen Germaniiğa bır mezgılde bırlesıp şyğuy talap etılmeidı. Būğan deiın zañnyñ būl erejesıne säikes eger otbasy basşysy, ümıtker Germaniiğa tūraqty tūruğa köşken jağdaida, «keiıngı qonys audaruşy» märtebesın alu üşın ümıtker otbasy müşelerın ötınışke engızuı mümkın emes dep közdelgen bolatyn. Ötınışke otbasy müşelerın odan ärı engızu mümkın emes edı. Endı qosyluğa niet bıldırgen otbasy müşelerı otağasynyñ qai jerde tūrğanyna qaramastan, onyñ bastapqy mälımdemesıne engızu turaly ötınışpen jügınuge qūqyly. Mūndai ötınıştı jūbaiy, balalary, ata-analary, sondai-aq keiıngı qonys audaruşynyñ basqa da ūrpaqtary beruge qūqyly.
Zañdağy jañalyqtar, bırınşı kezekte, şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau salasyndağy GFR zañnamasyn jetıldıruge bağyttalğan. Köşı-qon saisatyn ıske asyruğa qatysatyn barlyq memlekettık qūrylymdardyñ, sonymen qatar Germaniinyñ barlyq federaldyq jerınıñ aumağynda ministrlıkter deñgeiınde jūmys ısteitın qonys audaruşylar ısterı jönındegı uäkılderdıñ de rölın küşeituge yqpal ettı.
Qazaqstanda etnikalyq repatriasii salasynda arnaiy uäkılettı organnyñ bolmauy jağdaiynda, nemısterdıñ tıptı jerler dengeiınde (bızde oblystar dengeiı) etnikalyq migrasii mäselesın şeşudegı ornyqty ūstanymdary ülken qūrmet pen qyzyğuşylyq tudyrady.
Germaniida älı künge deiın qonys audaruşylardyñ beiımdeluı üşın Fridland lagerı jūmys ısteidı. 1991 jyldan berı osy qyzmette jūmys ısteitın lager direktory Hainrih Hiornşemaier kezdesu kezınde lagerdıñ qyzmetı turaly aityp qana qoimai, keiıngı qonys audaruşylardyñ ömır süru jağdailaryn da körsettı. Ol soñğy jyldary būrynğy postkeñestık respublikalardan qonys audaruşy etnikalyq nemısterdıñ ağyny edäuır azaiğanyn, kerısınşe, ekonomikalyq jäne saisi qolaisyz elderden köşıp-qonuşylardyñ sany öse tüskenın atap öttı.
Germaniinyñ etnikalyq nemısterdı qaitaru jäne memlekettık qoldau salasyndağy täjıribesın zertteu barysynda memleket tarapynan qoldaumen qatar, qonys audaruşylar olardyñ ömırı men qyzmetınde belsendı röl atqaratyn bırqatar qoğamdyq ūiymdar qoldaitynyn körsettı. Olardyñ bırqataryn atap ketuge bolady:
– Otto Benekke qory: 1965 jyldan bastap jūmys ısteidı, memleket qarjylandyrady, jas mamandarğa – keiıngı qonys audaruşylarğa jäne olardyñ otbasylaryna qaita mamandanu men jūmys tabuyna kömektesedı. Alğaş ret qonys audaruşylar qor ökılderımen Fridlandta kezdesedı;
– Gerhard Hauptmannyñ üiı: jūmysynyñ negızgı bağyty – nemıs tılın oqytu kurstaryn ūiymdastyru, qonys audaruşylardy jūmysqa ornalastyru, olarğa keñes beru, äleumettık jäne özge de kömek körsetu;
– Bonnyñ Biblei seminarynyñ hristian bölımın (BSB) 1946 jyly qonys audaruşylar qūrğan. Basşy jäne jūmyskerlerdıñ köpşılıgı keiıngı qonys audaruşylar, negızgı bölıgın tek personal ğana emes, sonymen qatar bılım aluşylar (köpşılıgı Germaniiğa qonys audaruşylar men köşıp-qonuşylardyñ balalary) qūraidy, olar Germaniidağy qonys audaruşylardyñ tarihy turaly kıtaphanany qūra alğan;
– Internationale unternehmensgruppe Monolith halyqaralyq sauda kompaniisy: tauarlardy öndıruge jäne satuğa mamandanğan, negızınen TMD elderımen, äsırese, Resei Federasiisymen jäne Qazaqstanmen yntymaqtastyqty jüzege asyrady. Jūmyskerlerdıñ basym bölıgın TMD elderınen şyqqan etnikalyq nemıster qūraidy. Kompaniinyñ qyzmet bağyty – Germaniiğa köşıp kelgen tūlğalardy jūmysqa ornalastyru;
– Berlin köşıp-qonuşylarğa kömek körsetu ortalyğy: memlekettık budjet esebındegı infraqūrylymy bar ğimarat. Ğimarat qonys audaruşylardyñ tūruy üşın beiımdelgen, mañyzdy äleumettık mäseleler, äleumettık-tūrmystyq jağdailar jäne bos uaqytty ūiymdastyru boiynşa qajettı aqparat beredı, jūmysqa ornalastyru kezınde kömek körsetedı;
– Germaniidağy «reseilık nemısterdıñ» jerlestıgınıñ federaldyq jastar ūiymy jäne Berlinnıñ integrasiilyq üiı (Lira e.V.) Berlinnıñ jūmysqa ornalastyru ortalyğy janyndağy kommersiilyq emes ūiymdar retınde tırkelgen. Negızgı qyzmetı – jastardyñ bılım aluyna jäne jūmysqa ornalasuyna kömek körsetu.
Būdan bölek özge de ūiymdar bar. Etnikalyq qonys audaruşylardy qoldaityn Germaniinyñ barlyq kommersiilyq emes ūiymdarymen kezdesu mümkın emes, olar köp jäne oğan uaqyt qajet.
Osyğan orai salystyru qajet siiqty. Qazaqstanda äzırge memleket qūrğan jäne qoldaityn jalğyz ğana ūiym – «Otandastar qory» KEAQ jūmys ısteidı. Bıraq osy ūiymğa berılgen qūzyretter men resurstar Germaniidağy ūqsas ūiymdardyñ mümkındıkterımen salystyruğa kelmeidı.
Ärine, salystyru barysynda Qazaqstan jas memleket, egemendıktı jaqynda aldy, täjıribesı joq jäne sol siiqty t.b. uäjderdı alğa tartuğa bolady. Alaida Germaniinyñ jağdaiynda soğystan keiıngı küizelıs, eldıñ ekıge bölınuı jäne t.b. jantürşıgerlık apattardy bastan ötkergenın atauğa bolady. Solai bola tūra, olar otandastaryn qoldauda jäne özderınıñ nemısterıne degen tarihi ädıldıktı qalpyna keltırude eşqandai şekteu jasamaidy.
Germaniinyñ täjıribesı şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau mäselelerın, sondai-aq etnikalyq repatriasii mäselelerın memlekettıñ bilık ökılderınıñ qatysuynsyz, osy saladağy qatynastardy retteuge bağyttalğan tiımdı jūmys ısteitın memlekettık qūjattarsyz tabysty şeşu mümkın emestıgın körsetıp otyr.
Sondai-aq eñ bastysy, memlekettık basqaru jüiesınde batyl şeşım qabyldaityn jäne öz moiyndaryna jauapkerşılık ala alatyn memlekettık tūlğalar bolmai osy saisatty ıske asyru qiyn.
Bügınde qazaqstandyq qoğam ūlttyq kadrlar men jastardyñ şetelge ketuıne şyndap alañdauly. Sebepter jetkılıktı, būl turaly bärı bıledı. Osy oraida etnikalyq qazaqtardy Qazaqstanğa erıktı türde köşıru mäselelerıne de memleket pen qoğam tarapynan tiıstı nazar audarylu kerek dep esepteimın.
Ol üşın basty saisi qūjattar – şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau men etnikalyq repatriasiiny retteuge bağyttalğan memlekettık bağdarlama men arnaiy qūqyqtyq aktı qajet. Memlekettık asa mañyzy bar osy qūjattar qabyldanbai, şeteldegı otandastardy memlekettık qoldau jäne etnikalyq repatriasii salasynda tabysqa jetu mümkın emes. Osyny tüsınu üşın basqa elderdıñ täjıribesıne nazar audaru jetkılıktı.
Nūrhan JÄLİEV, «Otandastar qory» aqparattyq taldau departamentınıñ basqaruşy direktory