
Qazaqtyñ ūly aqyny-aqyn Abai,
Ömırge adaldyqqa jaqyn Abai.
Ömırde ülgı tūtar pırımız sen
Abaiğa ūqsau üşın ärkım Abai, - dei kele, Abai atamyzdai bolu ärkım üşın ülken arman, ülken maqsat. Abai Qūnanbaiūly – qazaq halqynyñ qaitalanbas dara tūlğasy, körkem sözdıñ teñdesı joq şeberı, kögınde tuğan şoqjūldyzy, filosof, qazaq jazba ädebietınıñ negızın qalauşy, şoqtyğy biık talai tuyndylardyñ avtory, oişyl-ağartuşy, sazger, ot auyzdy, oraq tıldı aqyny. Halqyna paidaly boludyñ jolyn basqadan emes, kıtaptan, bılımnen, oqudan, orys mädenietınen ızdegen aqyn bılımnıñ biık belesterın bağyndyryp, dünietanymyn keñeitıp, bılımın şyñdaidy. Abai atamyzdy būl künderı bılmeitın alaş balasy kemde-kem şyğar, sırä? Qazırgı tañda qazaq halqy ğana emes, Ortalyq Azii, tıptı älem elderı Abai ömırımen tanysyp, şyğarmalaryna qyzyğuşylyq tanytuda. Onyñ şyğarmalaryn zerttep-zerdelep, tuyndylaryna erekşe yqylas tanytyp jürgen şetel azamattary da az emes. Al, älem elderı qyzyğyp, tanyp-bıluge qūştar bolyp jatqanda, bız qazaq halqy ūly dalanyñ oişyl kemeñger tūlğasyn tūtas tanyp-bıldık pe? Abaidyñ ömır jolyn tanyp-bıluın bıldık desek te, Abaidyñ şyğarmalaryn, qara sözderımen qosa tärbielık aqyl-oilaryna tereñ üñıle aldyq pa? Endeşe az da bolsyn Abai atamyzdyñ bügıngı jas buyn tüsıne almai jatqan oi marjany, aqyl-naqyl sözderıne jete män bere ketkendı jön kördım.
Äsempaz bolma är nege,
Önerpaz bolsañ, arqalan.
Sen de bır kırpış düniege,
Ketıgın tap ta bar qalan - degen öleñ joldary jas ūrpaqqa ösiet etıp, alğa qoiğan mındetıne ainalğandai. Jas ūrpaq - bızder önerge, bılımge talpynyp, būl ömırde qoğamğa kırpış bolyp qalanyp, öz ornymyzdy tapsaq, nūr üstıne nūr bolary sözsız. Öz halqynyñ tarihy men şejıresın tereñ oqyp-meñgere bılgen, şeşendık ülgılerımen jastaiynan janyn suarğan ūly aqyn mañaiynan dos taba almai, qoğamnyñ ahualyna küiınıp:
Köñılım qaitty dostan da, dūşpannan da,
Aldamağan kım qaldy tırı janda.
Alys-jaqyn qazaqtyñ bärın kördım,
Jalğyz-jarym bolmasa anda-sanda - dep qatty kürsınedı, küñırenedı.
Abai öleñderınıñ bır aluany - tabiğat lirikasy. Tabiğat - adam balasynyñ eñbek etıp, ömır süretın ortasy. Är däuır, är jağdaiğa laiyqty tabiğatty ärkım är türlı jyrlady. Bıreuler tabiğat arqyly ömır süretını jaily jyrlasa, al bıreuler tabiğatty suretteu arqyly köñıl-küiın, öz közqarasyn aityp beredı. Qaitkenmen de, tabiğat körkem ädebietten ülken oryn alady. Abai atamyzdyñ öleñderı öte köp, solardyñ ışınde «Jaz», «Küz», «Qys», «Jazğytūrym» atty tört mezgıl turaly öleñderı tabiğat jaiynda jäne de adam keipınde erekşe jandy beinede surettelgen. Osyğan deiın eşbır aqyn-jazuşylarda kezdespeitın teñdessız teñeu tek Abai atamyzdyñ öleñ örnekterınde kezdesedı. Abai «Qys» degen öleñınde qysty adam beinesınde surettep beredı. Būryn qysty būlai suretteu bolmağan-dy. Abai ony qazaqtyñ ūğymyna sai «kärı qūdañ - qys kelıp, älek saldy» degen baiyrğy sözder arqyly teñeu jasaidy. Qysty aq saqaldy şal beinesınde suretteu būrynğy qazaq ädebietınde bolmağan. «Qys» degen öleñnıñ basqa jağyn bylai qoiğanda, būl şyğarmadan qystyñ qyrdağy elge qandai äserı bolatyndyğyn, malşylarğa, jalpy şaruağa jyldyñ eñ bır qolaisyz kezı ekendıgın aişyqtap körsetedı. Öitkenı qys öz tūlğasynda tolyq berılgen. «Qys» öleñın oqyğanda, aizdy qystyñ suyq lebı közge elesteidı. Tabiğat taqyrybynda jazylğan būl öleñderı - aqynnyñ asqan suretşı ekendıgıne tolyq dälel. Qystyñ malğa da jaisyz soqyr, mylqau küş ekendıgın añğartady.
Aq kiımdı, denelı, aq saqaldy,
Soqyr, mylqau, tanymas tırı jandy.
Üstı-basy aq qyrau, tüsı suyq,
Basqan jerı syqyrlap kelıp qaldy.
Abai jyldyñ qai mezgılın surettese de eñ aldymen onyñ şynaiy beinesın beredı.
«Än - köñıldıñ ajary» demekşı Abai atamyz än önerınen de kende qalğan emes. Mysaly, onyñ “Aittym sälem, Qalamqas», «Jelsız tünde jaryq Ai», «Közımnıñ qarasy», «Segız aiq» siiqty änderı mahabbat simvoly retınde älı künge ğaşyqtar dastany bolyp, jyrlanyp keledı. Al endı poema janryna kelsek: «Masğūt», «Eskendır», «Äzım äñgımesı» (aiqtalmai qalğan poemasy) poemalarynyñ tärbielık mänı öte zor. Aqyn özınıñ poemalarynda Şyğys halyqtarynyñ añyz, ertegılerı sujetın baindağan. «Eskendır» poemasynda ol ädıletsızdıkke, basqynşylyqqa qarsy şyğyp, adamgerşılık qasietterdı aiqyn körsetıp, kısılık mūrattarğa jetelep, qanağat atty körkem sipattardy därıpteidı. Būl poemada jauyzdyqty, körseqyzarlyqty, jalpy adamgelşılıkke jat piğyl men niettı äşkerelep, aqyldylyq, parasattylyq sipattaryn körkem sözdermen beineleidı. Bılek küşı men bılımnıñ, parasat pen danalyq küşınıñ artyqşylyğyn körsete bıldı. Al, Abai atamyzdyñ qara sözderıne toqtalmai ketu asylyq bolar. Onyñ 45 qara sözınıñ ärbırınde erekşe bır qasiettı, qūdırettı küş bardai. Oqyğan kezde öne boiyñdy dır etkızbei qoimaidy. Mäselen 1-şı qara sözınde «Aqyry oiladym, osy oiyma kelgen närselerdı qağazğa jaza bereiın, aq qağaz ben qara siiny ermek qylaiyn. Kımde-kım ışınen kerektı söz tapsa, jazyp alsyn, i oqysyn. Keregı joq dese, öz sözım özımdıkı dedım de, aqyry osyğan bailandym, endı mūnan basqa eşbır jūmysym joq» - deumen bastap, adamdarğa öz oiyn, köñıl-küiın, pıkırın halyqqa jetkıze bılgen. Abaidyñ «Jetınşı sözınde» ūşyrasatyn «jannyñ tamağy» degen kürdelı filosofiilyq ūğym bar. Ony Abai bızdıñ sanamyzdan tys ömır süretın obektivtı dünienıñ sanada säulelenuı nätijesıñde paida bolatyn ğylym, bılımnıñ jinaqtalğan qory retınde qaraidy. Abaidai ūstaz aqynnyñ būl «Jetınşı sözde» közdegen maqsaty - adamnyñ boiynda tua paida bolatyn jan qūmary arqyly öz ūrpağynyñ sanasyna tek qana jannyñ paidaly tamaqtaryn sıñdıru edı. Mıne, Abaidyñ ağartuşylyq közqarasynyñ tamyr tartqan qainar közı osynda jatyr.
Al endı bızdıñ «Bai-Ölke» (Bain-Ölgei) aimağymyzda jyl saiyn Abai Qūnanbaev atynda «Öleñ - sözdıñ patşasy, söz sarasy» atty mänerlep oqu saiysy ötkızılıp tūrady. Men osy saiystarğa qatysu arqyly Abai atamyzdyñ qanşama öleñ-jyrlaryn, dastandaryn jattap, özıme köptegen ruhani azyq jinadym.Sonymen qatar saiystarda oza şauyp, olja salyp, jülde alyp, altyn ūi - mektebımdı, ūstazymdy, ata-anamdy quanttym. Būl men üşın zor maqtanyş! Abai jaily qanşama eñbek jazsañ da, jazyp tauysa almaisyñ, aitsañ da aityp tauysa almaisyñ. Jazsañ - sözıñ jetpes, aitsañ - tılıñ jetpes, sırä? Rasynda onyñ eren eñbekterı künı bügınge deiın bütın jetıp, jadymyzda jattalyp, sanamyzda saqtalyp qalğan. Onyn öleñderı men poema, qara sözderı syrşyl da şynşyl, mändı de sändı, kürdelı de öşpes sezım syilaidy.
Öldı deuge bola ma, aityñdarşy,
Ölmeitūğyn artyna söz qaldyrğan - dep özı jyrlağandai, ölmes mūra, önegelı ğibrat qaldyra otyryp ömırde öşpes ız saldy. Onyñ ölmes önerı qazaq qazynasyn keñeite tüstı. İä, ol şynynda da ğasyrda bır tuar ğajaiyp tūlğa!