«Dombyra – qazaq halqynyñ töl belgısı, ūlttyq brendı». 2018 jyldyñ 13 mausymynda Qazaqstan Respublikasynyñ Tūñğyş Prezidentı N. Ä. Nazarbaevtyñ jarlyğymen Ūlttyq dombyra künı resmi türde bekıtıldı. Osy merekege orai «Otandastar qory» ökılderı qandasymyz Ūlar Hojaiūlymen arnaiy sūhbat jürgızıp, qazaqtyñ qasiettı aspaby – dombyranyñ jasalu qūpiilaryna tereñ üñıldı.
— Bügın bız sızben kezdeskenımızge öte quanyştymyz. Özıñız turaly aita ketseñız?
— 1986 jyly, aqpan aiynyñ 28-ı künı Qytaidyñ Şyñjan ölkesınde Tarbağatai audany, Şağyntoğai degen auylda düniege keldım. Bastauyş mekteptı bıtırıp, Ürımjıde – Qytaidağy qazaqtar tyğyz qonystanğan aimaqtyñ ortalyğy – Küitın qalasyna oquğa tüstım. Qazaq bölımderı bar mektepte oqydym. Qazaq ūltynyñ ūstazdarynan bılım aldym. Kolledjdı aiqtap, 2023 jyly atamekenge oraldym.
— Jalpy dombyra jasaumen qaşannan berı ainalysyp kelesız? Būl käsıpke qalai keldıñız?
— Käsıp retınde ainalysqanyma 20 jylğa juyqtady. Bala kezımnen qyzyğuşylyğym boldy.
— Üiıñızde şeberler boldy ma?
— İä, menıñ äkem de şeber bolğan adam. Bala künımde ağaştan bır närse jasap köru qyzyq edı. Juandau ağaş körsem, kepken bolsa, dereu qolyma şot, balta alyp bır närse jasap ketetınmın. Mektep kezınde körkem eñbek sabağynda alğaş ret faneradan dombyra jasap kördım. Ol mektep muzeiınde saqtalyp qaldy.
— Sızge ūstaz bolğan kısı boldy ma?
— Abai atyndağy kolledjde oqyp jürgende Jolauşy Äbılqasymūly degen ağaidyñ aty şyqqan edı. Onyñ dombyralary Qytaidağy belgılı küişılerdıñ qolynda boldy. 2017 jyly Erbol Äben degen ağamen tanystym. Ol dästürlı emes, skripka tehnikasyn qoldanatyn ädıspen jūmys ısteitın. Qaqpaqtyñ qalyñ-jūqalyğyn, qai jerı bariton, qai jerı tenor şyğaratynyn bılıp jasaidy eken.
— Dombyra jasauğa qandai ağaş türlerın qoldanasyz?
— Qol jetımdı, sapaly ağaştar: qaiyñ, qarağai qyzyl ağaş. Moiynyna – qarağai, şanaqqa – qaiyñ, qaqpaqqa – şämşät siiqty ağaştar qoldanamyn.
— Bır dombyra jasauğa qanşa uaqyt ketedı?
— Dombyrağa 3–4 kün aralyğynda uaqyt ketedı. Şanaqty jabystyru üşın 3–4 sağat ūstau qajet. Eñ ūzaq jasağanym – moiyn men şanaqtyñ qiystyryluy köp uaqyt alady. Būl prosestı arnaiy stanokpen jyldamdatuğa bolady. 2013 jyly şanaqty sapaly ärı bırkelkı jabystyru üşın arnaiy qūrylğy jasap şyğardym. Ekı jaqty temperaturany baqylaityn datchik ornattym. Ağaştyñ syrtqy jäne ışkı temperaturasy teñ boluy kerek, äitpese şanaq qisaiyp nemese jarylyp ketuı mümkın.
— Dombyranyñ dybys sapasyna qandai faktorlar äser etedı?
— Eñ mañyzdysy – dūrys keptırılgen, sapaly material. Qūrastyryluy dūrys boluy kerek. Qaqpaq pen moiynnyñ bailanysy, qalyñdyq-jūqalyq, perne orny, bärı dybysqa äser etedı. Dombyra – jai aspap emes, ol – akustikalyq jüie.
— Qandai bağyttağy dombyralardy jasaisyz?
— Negızınen küişılık bağyttağy dombyralar. Şertpe men tökpe küige arnalğan dombyralar bar. Arqanyñ jetı türlı dombyrasy, batystyñ jūmyr dombyrasy. Jūmyr dombyrany Ahmet Jūbanov standart ülgısıne tüsırgen.
— Dombyrany qalai kütıp, saqtau kerek?
— Dombyrany qūrğaq, temperaturasy tūraqty jerde saqtau qajet. Ylğaldylyq şamamen 35% bolğany dūrys. Kün astynda ne suyqta qaldyruğa bolmaidy. Ağaş jarylyp, dybysy būzylady. Adam denesı siiqty, kütım kerek.
— Qazır şäkırt tärbielep jürsız be?
— İä, Qytaida jürgende de şäkırtterım boldy. Qazır de üiretıp jürmın. Qytaidağy dombyra jasauşy şeberlerdıñ 70-80%-y menıñ şäkırtterım.
— Dombyra jasaudy damytu üşın ne ısteuımız kerek?
— Eñ aldymen ügıt-nasihat kerek. Quanyşqa orai, qazır jastar arasynda qyzyğuşylyq bar. Sabaq retınde mektepterde oqytylyp jatyr. Būl – ūlttyq önerımızdıñ damuyna ülken üles.
— Respublika kölemınde şılde aiynyñ bırınşı jeksenbısı — Dombyra künı. Osy merekege qatysty tılegıñız qandai?
— Armanym – osyndai merekege qatysu bolatyn. Astanada bolyp, osyndai şarada bolu — ülken baqyt. Dombyrany ūlyqtap jürgen küişılerge, būl kündı belgılegen basşylarğa alğysym şeksız. Qazaq pen dombyrany bölıp qarauğa bolmaidy. Būl — ūlttyñ merekesı.
— Nağyz qazaq - qazaq emes, nağyz qazaq — dombyra.
— İä, būl ūlttyq qazynamyz. Memlekettık deñgeidegı nauqandyq mereke emes, jürekten şyqqan ūlttyq meiram bolsyn. Bärıñızge şattyq pen bereke tıleimın! Qazaqstan jasai bersın!
Sūhbattasqan: Aidana Kerimbaeva
Tolyğyraq: Otandastar Channel