Delfinder men jarys maşinalary üşın sensorlar jasaidy
Nanosensorlyq tehnologiimen ainalysatyn tehnika ğylymdarynyñ doktory; Özınıñ äzırlemelerın medisinada, biologiida jäne avtomobil jasauda qoldanady; Belgiida jūmys ısteidı; Älemdık deñgeidegı ataqty ğalymdarmen bırlesıp jūmys ısteidı...
Būl sipattamany oqyp otyrğanda kımdı elestetesız? Qazaqtyñ şağyn qalasynan şyqqan jas qyz dep oilamaitynyñyz anyq. Degenmen, tanys bolyñyzdar - Altynai Qaidarova, 31 jasta, Pavlodar oblysy, Aqsu qalasynyñ tumasy. Äkesı nebärı ekı jasynda dünieden ozyp, anasy men äjesınıñ tärbiesınde ösken.
Altynai bügınde äigılı ğalym bolsa da, ūlttyq salt-dästür men ana tılın qūrmetteu ğana emes, ğylymğa degen qūştarlyq otbasynan daryğanyn, aldyna biık maqsattar qoudy da üiretkenın, olardyñ qoldauyn älı de sezınıp kele jatqanyn aitady.
Altynaiğa jaqsy bılım bergen – Qazaqstandağy daryndy balalarğa arnalğan alğaşqy gimnaziilardyñ bırı. Atalğan mektepte bırınşı synyptan bastap oqydy, gumanitarlyq jäne tehnikalyq pänderdı bırdei igerdı: matematika synybynyñ oquşysy bolğanymen, ağylşyn tılın belsendı türde oqyp üirenedı. Mekteptı altyn medalmen bıtırıp, Eurazii ūlttyq universitetınıñ halyqaralyq qatynastar jäne gumanitarlyq fakultetıne oquğa tüstı.
«Osy rette, 2010 jylğy sūranystağy mamandyqtardy qarastyryp, aqyry «Elektrondyq bailanys» bağytyna tañdauym tüstı. Sodan keiın «Bolaşaq» bağdarlamasy boiynşa Nanin tehnologiilyq universitetıne (Singapur) oquğa qūjat tapsyrdym. Köp ūzamai stipendii iegerı atanğanymdy estıp, eş oilanbastan älemnıñ eñ üzdık universitetterınıñ bırınde oqu mümkındıgın aldym» – deidı Altynai.
Söitıp oblys ortalyğy – Pavlodarğa jalğyz özı baryp körmegen boijetken mūhit asyp, zäulım ğimarattar men joğary tehnologiilar älemıne jol tartady.
«Bız Qazaqstannan 12 student boldyq. Bakalavriatqa 12 jyldan kem emes bılımı bar talapkerler ğana qabyldanğandyqtan, bız bır jyldyq daiyndyq kursyna – Foundation bağdarlamasyna jazyldyq. Būl bağdarlama bızdı emtihanğa daiyndap, universitetke tüsuge mümkındık berdı, - dep eske alady sūhbattasymyz. – Barlyğymyz Qazaqstannyñ bedeldı oqu oryndarynyñ üzdıgı bolğanymyzğa qaramastan, eşqaisymyz būl emtihannan öte almadyq»
Mäselenıñ män-jaiyn anyqtau üşın Singapurğa «Bolaşaq» bağdarlamasynyñ sol kezdegı prezidentı Saisat Nūrbek keldı. Ol Nanin tehnologiilyq universitetınıñ qabyldau komissiisynyñ dekany orynbasarymen kezdesıp, mūnyñ sebebın Qazaqstannyñ orta bılım beru bağdarlamasynyñ eskırgenın aityp tüsındırdı.
«Ol matematikanyñ 70-şı jyldar bağdarlamasy boiynşa oqytylatynyn atap öttı. Soñğy 40 jylda matematika baiu bolsa da alğa jyljydy. Alaida damyğan mektep jüielerınde yqtimaldyq teoriisy joğary deñgeide oqytylasa, Qazaqstanda ol bastauyş deñgeide oqytylady. Dekan orynbasary bolsa, aitqanynan qaitpai, Nanin universitetı oqudyñ bırınşı jylyna tiıstı daiyndyğy joq studentterdı qabyldamady» – deidı Altynai Qaidarova.
Aqyry qazaqstandyq studentter Toronto, London, Edinburg, Bristol jäne t.b. universitetterge bağyttaldy. Keiıpkerımız Ūlybritaniidağy Liverpul universitetınıñ «Elektrondyq kommunikasii» mamandyğyn tañdady. Tağy da, özıne beitanys mädeniet pen ömır saltyna üirenuge mäjbür boldy. Tek būl joly ol Europada edı.
İrlandii teñızınen Qyzyl teñızge deiın
Şäkırtaqynyñ arqasynda mende baspanağa jäne oqu aqysyna qatysty eş qiyndyq bolmady, būl özımdı oquyma tolyqtai atauyma mümkındık berdı. Otbasym aldyndağy jauapkerşılık, mağan degen ümıt pen senım basty motivasii boldy.
«Üş jyl ömırım kıtaptar, emtihandar, kofe jäne dostardyñ arasynda zymyrap öte şyqty. Ärbır emtihanğa daiyndyq titandarmen şaiqasqa äzırlık siiqty bolatyn. Men üşın eñ baqytty kez emtihandy sättı tapsyrğannan keiıngı alğaşqy sağattar bolatyn» - dep küldı Altynai.
Qazaqstanğa bakalavr därejesın alyp oralğan Altynai Qaidarova ekı jyldai Nazarbaev Universitetınde ğylymi qyzmetker jäne oqytuşy bolyp jūmys ıstedı, sodan keiın ärıptesınıñ keñesımen Saud Arabiisyndağy Korol Abdulla atyndağy Ğylym jäne tehnologii universitetınıñ (KAUST) magistraturasyna tüstı.
«KAUST mağan ğylymi dünie esıgın aşudyñ kıltın berdı dep esepteimın, – deidı ğalym. – Saud universitetınıñ paidasy: joğary jahandyq zertteu belsendılıgı, oqytuşylary – ğylymi älemdık köşbasşylar, zamanaui tehnologiilary bar, jaily ömır, laiyqty stipendii jäne medisinalyq saqtandyru» dep atap öttı bılımpaz jas.

KAUST -te Altynai Qaidarova 2018 jyly magistr därejesın, 2022 jyly tehnika ğylymdarynyñ doktory därejesın alady.
«Kelesı aildama - postdoktorantura! Jaqynda mağan Belgiidağy KU Leuven universitetınde postdoktorlyq jūmysqa ūsynys tüstı», - deidı Altynai.
KU Leuven – Lioven katolik universitetı – Europadağy eñ tanymal jäne bedeldı universitetterdıñ bırı. Atauyndağy «katolik» sözı dästürge degen qūrmet, universitettıñ şırkeuge eş qatysy joq, kerısınşe, ol nağyz europalyq innovasiilyq zertteu universitetı bolyp sanalady.
Robot terı
«Qazırgı uaqytta menıñ ğylymi qyzyğuşylyğym kiıletın (tağylatyn) elektronika, ikemdı jäne serpımdı nanosensorlar, sondai-aq olardyñ jūmys ısteuıne qajettı energiiny jinaityn qūrylğylardyñ tehnologiilaryn jasauğa bağyttalğan. Būl tehnologii adamdar men januarlardyñ densaulyğyn baqylau, Qyzyl jäne Kaspii teñızderınıñ parametrlerın taldau, sondai-aq McLaren Formula 1 jarys maşinasynyñ jūmysyn baqylau üşın qoldanylady» - deidı Altynai.

Bärın basynan bastap tüsındıretın bolsaq, qarastyrylyp otyrğan nanosensorlar kömırtegı atomdarynyñ bır qabatynan tūratyn erekşe material - grafennen jasalğan. Grafen bolattan küştı, joğary elektr ötkızgış, korroziiğa ūşyramaidy jäne tırı organizmdermen de jaqsy üilesedı.
«Grafenge men temperatura, qysym, ötkızgıştık, tūzdylyq, jyldamdyq sensorlary, sondai-aq su ağynynyñ datchikterı men magnit datchikterı siiqty sensorlardy jasau üşın qyzyqtym. Grafendı keñınen qoldanudağy negızgı kedergılerdıñ bırı - tehnologiisy kürdelı jäne qymbat qūral-jabdyqtarğa bailanysty, ony öndıru de qymbat.
«Doktoranturada oqyp jürgen kezımde grafendı qoljetımdı etıp, onyñ ärtürlı salalarğa integrasiilanuyn jedeldetu üşın ony öndırudıñ neğūrlym ünemdı jäne tūraqty ädısterın äzırleumen ainalystym, - dep, sūhbattasuşymyz ğylym tılıne auysty - Men lazermen induksiilanğan grafen dep atalatyn bır satyly öndırıs prosesın qoldandym. Būl ädıs grafendı lazerdıñ kömegımen tıkelei serpımdı polimerlerdıñ betınen aluğa mümkındık berdı. Sonyñ nätijesınde özındık qūny (bır sensor üşın 50 sentke deiın) jäne öndırıstıñ qiyndyğy aitarlyqtai azaidy. Būl teñız ömırın baqylaudan bastap, jaña jarys avtomobilderıne deiın grafendı qoldanudyñ jaña mümkındıkterın aşty.
Grafen qalai sensorğa ainalady?
Ärtürlı zattarmen ärekettese otyryp nemese ärtürlı jağdailarğa tüskende, ol elektrlık qasietterın özgertedı. Sodan keiın sensormen bailanysty elektrondyq komponentter osy özgerısterdı öñdeidı jäne küşeitedı, olardy taldauğa bolatyn sandyq signaldarğa türlendıredı.
Ol täjıribede qalai qoldanylady?
Mysaly, Altynai Qaidarovanyñ Formula 1 jarys avtomobilderımen jūmysyn alaiyq. Bügıngı tañda būl avtomobilder jyldamdyq, aua ağyny, qozğaltqyş temperaturasy, tejeu, paidalanylğan gazdardyñ şyğaryndylary jäne t.b. turaly gigabait derekterdı jıberetın jüzdegen sensorlarmen jabdyqtalğan. Degenmen, köptegen sensorlar superkarlar üşın qosymşa salmaq bolady. Al būl jerde onyñ ğylymi jetekşısı professor Urgen Kozeldıñ jetekşılıgımen jasalğan Altynai Qaidarovanyñ äzırlemesı paidasyn tigızdı. Grafendık sensorlar salmağy öte jeñıl jäne jarys kezınde şamadan tys salmaqqa tözımdı.

Däl osyndai qasietter teñız januarlarynyñ mınez-qūlqy men tırşılık etu ortasyn zertteu üşın nanosensorlardy qoldanğanda qajet boldy.
Grafen tırşılık ataulynyñ barlyğyna jaqsy üilesetın qasietı - medisinalyq jäne biologiilyq jüielerde qoldanuğa taptyrmas dünie. Qazırgı uaqytta naqty uaqyt rejimınde tasymaldauşylardyñ qan qysymyn, temperaturasyn jäne qanyndağy ottegı deñgeiın ölşeitın, diagnostika men medisinalyq kömek körsetuge septıgın tigızetın ikemdı elektrondy terı äzırleu üstındemız, – deidı ğalym. - Terı - bızdıñ denemızdıñ eñ ülken jäne eñ kürdelı müşesı: ol ikemdı, özdıgınen sozylyp-jazylady jäne biologiilyq ydyraidy. Protezdeu men robototehnikada qoldanu üşın adam terısınıñ köptegen funksiilary bar elektrondy terı jasau – menıñ jaña salam.
Elektrondyq terı jasandy aiqtary bar adamdarğa janasudy sezınuge, jūmsaq pen qattyny ajyratuğa, ötkır nemese küiıp tūrğan ystyqty anyqtauğa mümkındık beredı, dep jalğastyrdy ğalym.

Bızdıñ zamanaui elektrondy qūrylğylarymyz öte qatty, näzık jäne kölemdı deuge bolady. Degenmen, eger bız olardy terıge ūqsata alsaq, būl adamdardyñ elektronikamen qarym-qatynasy tolyğymen özgertedı.
Qorşağan ortadan tabiği qorğanys, tosqauyl retınde qyzmet etetın terımız adam men qūrylğylar arasyndağy interfeis bola alady, dep jas zertteuşı fantastikalyq perspektivalardyñ şetın aşty.
Qazır Altynai Qaidarova shemalar, energii jinağyştar jäne energii saqtau qūrylğylary siiqty elektrondy terınıñ jeke «qūrylys bloktaryn» jasaumen ainalysady.
«Elektrondyq mūqabany kommersiilyq paidalanuğa aparatyn jol ūzaq bolady - dep moiyndaidy Altynai, bıraq onyñ ıstep jatqan ısı medisinada töñkerıs jasap, köptegen adamdardyñ ömır süru sapasyn kürt jaqsartuğa mümkındık beredı».
Şetelde jürıp ülken jetıstıkterge jetken otandastarymyzben sūhbattar siklı. Forbes Kazakhstan kompaniisymen bırlesken joba.