Qazaqstandyq jıgıt älemdegı jalğyz kvanttyq oftalmolog

10 S'ilde, 2023

Jūmysyna Nobel syilyğynyñ laureattary qyzyğuşylyq tanytqan Mūhit Qūlmağanbetov Gonkongtyñ kvanttyq oftalmologii zerthanasyn basqarady.

Mūhit Qūlmağanbetovtıñ tağdyryna onyñ ata - anasynyñ  äser etkenı anyq. Olar 1991 jyly Mūhit düniege kelgen kezde Qarağandy medisinalyq institutynda oqyp jürgen bolatyn. Köp ūzamai jas därıgerler otbasy Qyzylorda oblysyndağy Qaljan Ahun atyndağy şağyn auylğa köşıp kelıp, Muhit sol auylda bastauyş mektepke bardy. Al 2002 jyly ata-anasymen bırge Tereñözek audan ortalyğyna köştı.

Ekı mektep te şağyn-kışkentai bolatyn, onda oqu oñai emes, bıraq qyzyqty bolatyn. Bala kezımnen menı medisina qyzyqtyrdy. Menıñ qūrdastarym syrtta tapanşalarmen jäne maşinkalarmen oinap jürgende, men mikroskoptarmen jäne balalarğa arnalğan hirurgiilyq qūraldarmen oinadym. Körkem ädebiettıñ ornyna medisinalyq kıtaptar men ensiklopediilardy oqydym. Sondyqtan mektepten keiın qandai oquğa baru kerektıgı turaly sūraq tuyndamady, - dep eske alady Mūhit.

Jas jıgıttıñ Malaiziiğa «Bolaşaq» bağdarlamasy boiynşa oquğa ketuge mümkındıgı boldy, bıraq ata-anasy tym alys dep jıbermei qoiğan. 2009 jyly Almatydağy Asfendiirov atyndağy medisina universitetınıñ studentı boldy. Mūhit universitetınde öte jaqsy oqyp, ortaşa bağasy 4-ten 3,98 boldy.

Bakalavriatta bes jyl oqyğannan keiın hirurgii boiynşa ekı jyldyq internaturada (ol Qalqamandağy №7 MKB-da öttı) jalğastaryğan Mūhit öz mamandyğy turaly şeşım qabyldady. Bala kezınen neirohirurg boludy armandağanmen, sūhbattasuşymyzdyñ özı moiyndağandai, būl salada psihologiilyq qysym öte joğary. Öitkenı pasientterdıñ qaitys bolu yqtimaldyğy hirurgiinyñ basqa türlerıne qarağanda äldeqaida joğary. Sondyqtan ol oftalmologiiny tañdady. Degenmen onyñ özı bılımdı, täjıribenı jäne  şydamdylyqty qajet etetın öte auyr jäne mañyzdy jūmys.

- Medisinada aitylatyndai, köz – būl syrtqa şyğarylğan mi. Sondyqtan men neirohirurgiidan tym alys emespın, - dep esepteidı Qūlmağanbetov.

Universitette oqi jürıp, ol üzdık studentterdıñ bırı retınde jiı şetelge türlı bağdarlamalar boiynşa, bılıktılıktı arttyru kurstaryna, ğylymi konferensiilarğa, oqytu treningterıne bara bastady.

- Men sekıldı auyldan kelgen jıgıtke Almatyğa baru bır kezderı aşyq ğaryşqa şyğumen salystyruğa bolatyn. Men şetelge alğaş kelgenımde de, ärine, tañ qaldym, - deidı ol

Mūhit Kardiff universitetıne doktoranturağa tüsu turaly ūsynys aldy.

- Olardy menıñ glaukoma turaly baindamalarymnyñ bırı qyzyqtyrdy. Älemdegı eñ jaqsy glaukoma mamandarynyñ bırı, professor Djeims Morgannyñ jetekşılıgımen doktoranturağa tüsuge mümkındık tudy. Ol qatal, doktoranttardy öte sirek basqarady, bıraq menıñ bağym jandy. Ol menı tyñdap, belgılı bır şarttarmen qabyldauğa şeşım qabyldady. Men köz aurularyn zertteu jäne diagnostikalau boiynşa IT bağdarlamasynyñ algoritmderın jazu üşın data science-ke tereñırek üñıluge tiıs edım. Men kelıstım», - deidı Mūhit.

Osylaişa Qūlmağanbetov köz aurularyn zertteu boiynşa älemdegı jetekşı institut bolyp tabylatyn joğary oqu ornynda tegın oqu üşın bır orynğa jüz ümıtkerden oq boiy ozyp şyğyp, grant jeñıp aldy.

Būl rette ol köz aurulary QazĞZİ rezidenturasynda da oquyn jalğastyrdy. Onda jas jıgıttı şetelge jıbergısı kelmedı, alaida qazaqstandyq kuratorlary būl jağdaidan instituttyñ paida köretının tüsındı. Qūlmağanbetovtyñ belsendı qatysuymen köz aurulary instituty men Kardiff universitetı Yntymaqtastyq turaly memorandumğa qol qoidy, onyñ aisynda qazır bılım, aqparat jäne tehnologiilarmen almasu boiynşa belsendı jūmys jürgızılude. Britandyq mamandar Qazaqstanğa jiı kelıp, konferensiilar ötkızıp, täjıribe almasady.

Kardifftegı doktorantura kezeñınde Mūhit ärtürlı zertteuler jürgızdı jäne torly qabyq jasuşalarynyñ apoptozyn (ölımın) aldyn ala anyqtai alatyn jasandy intellekt (AI) bağdarlamasyna kodtar jazdy. Sodan keiın optikalyq tomografty jasauğa qatysty. Osy jūmystyñ arqasynda oftalmologtar molekulalyq deñgeide glaukomağa, jasqa bailanysty molekulalyq degenerasiiğa (AMD) jäne Alsgeimer auruyna äkeletın torly qabyqtağy özgerısterdı köre alady.

- Būl bızge soqyrlyqqa äkeletın glaukoma nemese jasqa bailanysty makulirlyq degenerasii turaly aldyn ala eskertuge mümkındık beredı. Äzırge bız jasqa bailanysty makulirlyq degenerasii nemese glaukomany emdei almaimyz, bıraq būl prosestı aitarlyqtai bäseñdete alamyz. Bızdıñ jūmysymyz ğylymi älemde keñınen tanyldy, sondyqtan bız belgılı bır därejede serpılıs jasadyq dep aituğa bolady, - deidı sūhbattasuşy.

Ğylymi älemde Uelste optikalyq jüieler qūra alatyn Qazaqstannan kelgen jıgıt jūmys ısteidı degen äñgıme tarady.

 

-Mağan kanadalyq fizikter Vaterloo universitetınıñ kvanttyq esepteu institutynyñ müşelerı Duşan Şarenas pen Dmitrii Puşin habarlasty. Olarğa injenerii, optoelektronika, IT, oftalmologii jäne kvanttyq fizikany bıletın maman qajet boldy, men ärine būl  bağytty zerttegen bolatynmyn, bıraq qatty tereñ emes. Mağan būl bağytty den qoiyp zerttep, quyp jetuge tura keldı. Olar mağan kvanttalğan fotondardy qoldanatyn mikroskop jasau üşın küş-jıgerımızdı bırıktırudı ūsyndy. Oğan Vaterloo universitetıne baru nemese tek Gonkong qūrğan kvanttyq Oftalmologii zerthanasyn basqaru tañdauyma berıldı. Men ekınşısın tañdadym», - deidı Mūhit.

Gonkong zerthanasy közdı zertteu ortalyğynda ornalasqan, Kanadanyñ Vaterloo Universitetı men Gonkong politehnikalyq universitetınde, iğni bırden ekı «ata-ananyñ» «qyzy».  Mūnda ärtürlı elderdıñ joğary deñgeilı mamandary jūmys ısteidı jäne keibır jobalardy Nobel syilyğynyñ laureattary jürgızedı. Zerthanada Qūlmağanbetovke ekı assistent jäne ıs jüzınde şeksız qarjylandyru bölındı.

- Gonkongta ğylymdy kommersiilandyru kötermelenedı. Bız akselerator, venchurlyq jäne investisiilyq ortalyqtary bar ğylymi parkta ornalasqanbyz. Aqşa artyq burokratiisyz jetkılıktı mölşerde bölınedı. Gonkongta mağan bır qūrylğyny satyp alu üşın 1 million dollar bölındı. Sonymen qatar olar: «sızge tağy qanşa qajet?» dep sūraityn Bızdıñ ortalyqqa Kanada men Gonkong ükımetterı demeuşılık jasaidy, sondyqtan qarjylandyru tūraqty türde tüsedı. Bıraq bızdıñ jalaqymyz tömen dep aituğa bolady. Ğalymdar, sonyñ ışınde men de qarapaiym ömır süruge dağdylanğanbyz. Eñ bastysy zertteuge kart-blanş berıluı, - deidı Mūhit.

Mūhit müşesı bolyp tabylatyn Kanada-Gonkong ğylymi toby jetı adamnan tūrady: tört fizik, ekı psihofizik jäne oftalmolog. Barlyğy ärtürlı elderden: AQŞ, Kanada, Ūlybritanii, Resei, Ündıstan/Gonkong, Serbii jäne Qazaqstan. Toptyñ kuratory – kanadalyq-amerikandyq professor, Massachusets tehnologiilyq institutynyñ (MIT) jäne kvanttyq esepteu institutynyñ eñ jaqsy kvanttyq fizikterınıñ bırı Devid Kori. Alaida, ğylymi topta MIT, Stenford, Kalifornii tehnologiilyq universitetı jäne basqa da joğary oqu oryndarynyñ diplomdary bar.

- Bız Kanada men Gonkong üşın joğary däldıktegı mikroskoptyñ ekı prototipın jasadyq. Olar älı tolyq ornatylmağan, öitkenı bız keibır prosesterdı özgerte alamyz, bırdeñe qosamyz. Bıraq olar jūmys ısteidı. Qazır bız miniaturizasii jäne tolyqqandy prototip jasau üşın jūmys ıstep jatyrmyz. Bız öz apparattarymyzdy oftalmologtar olardy bükıl älemde paidalana alatyndai etıp satqymyz keledı, - deidı Qūlmağanbetov.

Ol üşın mūhit jäne onyñ ğalym serıktesterı AQŞ-ta Structured Light Tomography kompaniisyn qūrdy. Qūlmağanbetov kompaniinyñ SEO-ı retınde tağaiyndaldy. Startaptyñ aldyn - ala bağasy-5 million dollar, bıraq jaqyn arada ğalymdar būl somany üş esege arttyrudy josparlap otyr.

- Kardiffte men maşinalyq oqytu bağdarlamasyn, ädıstı äzırledım, al qazır kvanttyq fizika men oftalmologiiny bırıktıretın injenerlık tehnologiiny jasap jatyrmyn. Iğni, men üş ğylymnyñ: medisina, IT jäne kvanttyq fizikanyñ toğysynda tehnologiilardy damytumen ainalysamyn. Men älemdegı alğaşqy kvanttyq tehnologiiny oftalmologiida qoldanatyn jalğyz oftalmologpyn", - dep qosady ğalym.

Äzırlengen qūrylğy kvanttalğan fotondy qoldana otyryp jūmys ısteidı. Mūhittıñ aituynşa, fotonnyñ būl türı jaqynda kvanttyq kommunikasiilarda qoldanyla bastady.

- Kvanttalğan fotonnyñ ädettegıden aiyrmaşylyğy nede? Eger kädımgı foton, aitalyq, jaryq jyly qaşyqtyqqa jıberılse, onda ol soñğy nüktege özgertılgen türde keledı, öitkenı ol ışınara özgeredı, būzylady, onyñ fazasy, amplitudasy jäne polirizasiisy özgeruı mümkın; aberrasiilar oryn alady - ol jöneltu kezındegıdei bolmaidy. Bız qarapaiym fotondardy aqparattyq orta retınde paidalana almaimyz. Bıraq kvanttalğan foton-mümkın. Öitkenı ol ärtürlı nysandar men keñıstıkter arqyly ötıp, ydyrauy, özgeruı mümkın, bıraq sonymen bırge onyñ qalpyna keltıru qasietterı bar – «özın-özı emdeu». Sız ony jıberetın qaşyqtyqqa qaramastan onyñ joldyñ soñğy nüktesındegı bastapqy qūrylymy jöneltu sätındegıdei bolady. . Osy fotondardy zertteu üşın üş fizik 2022 jylğy Nobel syilyğyn aldy. Osy ğalymdardyñ bırı – Anton Sailingermen tanys, ol bızdıñ zertteu nätijelerımızdı de qadağalaidy, - dep tüsındırdı Qūlmağanbetov.

Ğalym kvanttalğan fotondardy oftalmologiida qoldanuğa bolatynyn qosty: jasqa bailanysty makulirlyq degenerasiiğa ūşyrağan adamdar, tıptı bastapqy kezeñde de kvanttalğan fotondardy müldem körmeidı nemese olardy köru qabıletı öte naşar.

-Būl bızdıñ mikroskopty qoldanudyñ bır ğana salasy. Basqa bağyttar bar, sonyñ ışınde ğylymi maqsattarda da qoldanylady. Osydan on jyl būryn kvanttyq fizika men oftalmologiinyñ ıs jüzınde eşqandai bailanysy bolmady. Bügıngı tañda kvanttyq oftalmologii – ol şyndyq. Būl bağyt köz aurulary, olardy diagnostikalau jäne emdeu boiynşa zertteulerımızdı keñeituge mümkındık beredı. Menıñ oiymşa, özıñızdı, atyñyzdy mäñgı qaldyrudyñ ekı joly bar. Bırınşısı-genomdy qaldyru, iğni bala tuğyzu. Ekınşısı – ölmes ğylymi zertteuler men öner tuyndylary arqyly mäñgılıkke ız qaldyru, - deidı spiker.

Qazaqstanğa oralu mümkındıgı turaly aita kele, sūhbattasuşy qazırgı ärıptesterı men mümkındıkterınen bölek ğylymmen ainalysu qiynğa soğatynyn atap öttı.

- Bıraq men eşqaşan otanymmen bailanysty üzgen emespın. Türlı instituttarmen yntymaqtastyq memorandumdarynyñ arqasynda men qazaqstandyq mamandarğa kömektesıp jatyrmyn dep sanaimyn. Mende glaukoma, jasqa bailanysty makulirlyq degenerasii jäne basqa da aurulardy erte satysynda anyqtauğa Qazaqstan üşın üşınşı mikroskop salu ideisy bar. Men tek bızdıñ elge ğana emes, bükıl älemge kömektesetın ğylymmen ainalysamyn. Barlyq adamdarğa kömektesemın dep ümıttenemın, - dep qorytyndylady Mūhit Qūlmağanbetov.

Avtory: Damir Serıkpaev

Şetelde aituly jetıstıkterge jetken otandastarymyzben sūhbat siklı. Forbes Kazakhstan kompaniisymen bırlesıp ıske asyryluda

Forbes.kz