Facebook-tegı Kazakh American Association qauymdastyğynyñ qoldanuşylary amerikalyqtar asyrap alğan qyz-jıgıtterdıñ tuğan-tuystaryn jarty täulık ışınde-aq tauyp beretını turaly būğan deiın bırneşe ret jazğanbyz. Sol jelı arqyly tuystarymen bailanys ornatyp, bır-bırın tüsınısu üşın tıl üirenıp jürgender jeterlık. Al bıraq tarihi Otanyna kelıp, özderı tuyp-ösken aimaqty aralağany sausaqpen sanarlyq.
Üş jyl būryn sol qauymdastyq arqyly ağa-äpkelerın tauyp alğan Tailer (Talğat) Blotter ötken aida Qazaqstanğa kelıp, jiyrma kündei bolyp qaitty. Asyrap alğan amerikalyq anasy Temi men äielı Medisonnan bölek tuystaryn ızdeuge bekıngen qazaq dostary Pol men Neittı ertıp kelgen ol Qazaqstanda ötkızgen jiyrma künı myñ künıne tatitynyn aitady.
Aldağy uaqytta Qazaqstanğa tūraqtap, osynda jūmys ıstegısı keletın, ärı ata-ananyñ qamqorlyğynsyz qalğan balalardy demeitın qor aşudy közdep jürgen Tailerge habarlasyp, äñgımelesken edık.
– Özıñ äleumettık jelıdegı paraqşañda jazğandai, arağa jiyrma jyl salyp ağa-äpkelerımen qauyşqan sen turaly rasymen kino tüsıruge bolady. Būl sapardan alğan äserıñdı bölıspes būryn aldymen oqyrmanğa özıñdı keñınen tanystyra otyrsañ.
– Menıñ aty-jönım – Tailer Blotter. Qazaqşa esımım – Talğat. Pavlodar oblysynda düniege keldım. Otbasynda jetı ağaiyndymyz: üş ağam, üş äpkem bar. Men – üidıñ kenjesımın. Üş jasymda anam qaitys bolğan soñ oblystağy balalar üiınıñ bırıne qabyldandym. Onda bes jasyma deiın boldym. Sosyn menı amerikalyq jūp asyrap aldy.
Söitıp, bes jasymnan bastap Amerikanyñ Michigan qalasynda tūrdym. Amerikalyq otbasymda üş äpkem jäne ekı ağam bar. Onda da üidıñ kenjesımın. Äkemnıñ mamandyğy – därıger. Al anam bolsa jeke käsıppen ainalysady.
Bala kezımnen türlı sport seksiisyna bardym. Jekpe-jek türlerınen basqa, bırneşe sport türımen ainalysyp, şymyr bolyp östım.
– Özıñ sekıldı asyrap alğan qazaqtarmen sūhbattasqanymyzda, köpşılıgı tür-älpetıne bola mektep kezınen qatarlastarynan zäbır körgenın aitady. Erte jastan asyrap alynğanyn bılgen olar «Öse kele ata-anamyzdy ızdep, qaidan şyqqanymyzdy bılgımız keldı» deidı. Sende de solai ma?
– Men de bastauyş synyptarda bullingtı köp kördım. Sosyn öz-özımdı qorğaudy üirendım. Menı kelemej etkenderge toitarys beretın boldym. Keiın joğary synypqa köşken soñ, ondai jaittar köp bolmady. Bolğan künnıñ özınde aitqandaryn şybyn şaqqan qūrly körmei, pysqyrmaityn boldym.
Jalpy, Amerikada bärı aşyq söilesedı. Amerikalyqtar balağa asyrap alğanyn erte jastan aitady. Bäzbıreuden estıp, soqqy alğanşa, özderı aityp jetkızedı. Onyñ üstıne, men amerikalyq ata-anama eş ūqsamaimyn. Sondyqtan özım de asyrap alynğanymdy bılıp jürdım. Men tärbielengen ortada şyqqan tegıñ, tüp-tamyryñdy bılu mañyzdy sanalady. Men amerikalyq otbasymnyñ şyqqan tegın bılemın. Alaida özım, öz otbasym turaly eşteñe bılmeimın.
Sony bılgım kelıp, Qazaqstandağy tuğan-tuystarymdy ızdestıru ısın qolğa aldym. 2020 jyldyñ aqpan aiynda Facebook jelısınde biologiilyq anamnyñ tegıne ūqsas on beske juyq adamğa «Keşırersız, tegıñız biologiilyq anamdıkıne ūqsas bolğandyqtan sızge jazyp otyrmyn. Bız tuysqan bolyp şyğuymyz mümkın» dep hat jazdym. Sol on bestıñ ışındegı bıreuı tuysqan emes ekenın aityp, jauap qaitardy, bıraq ol tuystarymdy tabuğa kömektese alatynyn aitty.
Söitıp, ol Facebook-tegı Kazakh American Association paraqşasyna sıltep, onda barlyğyn baindauymdy sūrady. Älgı paraqşağa özım turaly jazğannan keiın äp-sätte-aq jekeme tolassyz hattar qarşa borady. Bırte-bırte «Otbasyñdy tauyp beruge kömektesemız» deuşıler sany köbeidı. Bırneşe sağattan soñ ışındegı bıreuı «Ağa äpkelerıñdı tauyp aldyq» dep jazyp tūr. Sodan soñ ağa-äpkelerımmen bailanysyp, töbem kökke jettı. Osylaişa, jiyrma jyl ızdep jürgen tuystarymdy bır-aq künnıñ ışınde tauyp aldym (jymiyp).
– Ötken aida Qazaqstanda jiyrma kün bolyp qaittyñ. Äleumettık jelı arqyly senı baqylap otyrğan bız jiyrma kün ışınde bırneşe qalağa saihattap, erekşe äser alğanyñdy baiqadyq. Qazaqstanğa baryp qaitudy būrynnan oilastyryp jür me edıñ? Älde ağa-äpkelerıñnıñ şaqyruymen keldıñ be?
– Qazaqstanğa baru menıñ ideim boldy. Men sekıldı elden asyrap alynğan Pol (qazaqşa esımı – Sardar) jäne Neit (qazaqşa esımı – Ruslan) esımdı balalarmen bır chatta tanysyp, artynşa kezdesıp, jaqsy aralasyp kettık. Tuystaryn tapqysy keletın olarğa Qazaqstanğa jol jürgelı otyrğanymdy, qalasa, mağan erıp bara alatynyn aittym. Söitıp, ötken aida üşeuımız Qazaqstanğa keldık.
– Qazaqstandağy tuystaryñnyñ senderdı Astana äuejaiynda kütıp alğan sätı taspalanğan videosy eşkımdı beijai qaldyrmady.
– İä, tuystarym bızdı äuejaidan qarsy aluğa tyñğylyqty daiyndalypty. Bastapqyda mazam qaşyp, bıraz abyrjydym. Öitkenı tabanym tigen jer turaly eşteñe bılmeimın. Qazaq tılın de bılmeimın, qazaq mädenietınen de habarym joq. Bes jasymda mūhit asyp ketken men Qazaqstanğa arağa jiyrma jyl salyp kelıp tūrmyn. Bıraq ekınşı jağynan quanyşymda şek bolmady.
Äuejaiğa qonyp, kütetın zaldan ötıp, tuystarymnyñ jazuy bar qağazdar ūstap, tağatsyzdana kütıp tūrğanyn körgende jüregım jylyp sala berdı. Jüregıme älde bır ystyq jalyn qūiylğandai boldy. Özımdı üiıme kelgenımdı sezdım. Tamyrym osy jermen bailanysty ekenın sezdım. Būl – aityp jetkıze almaityn ğajap sezım.
Tünnıñ bır uağynda kelgendıkten, tamaqtanyp, şarşap, ūiyqtap qaldyq. Ertesı ağa-äpkelerımmen qala ışın seruendedık. Amerikada bırge ösken ağa-äpkelerımdı qatty jaqsy köremın. Olardy maqtan tūtamyn. Bıraq Qazaqstandağy bauyrlarymmen söileskennıñ jönı tıptı bölek eken. Olarmen söileskende öz-özıme «Mıne, senıñ bauyrlaryñ» dep aitumen boldym. Aramyzdağy erekşe bailanys bar ekenın sezdım. Olar ağylşynşa söilei almaidy, al men qazaqşa tüsınbeimın. Dese de, olar menıñ tuysqanym ekenın airyqşa sezdım. Üşeuımızdıñ aramyzda Neit Ukrainada bıraz uaqyt jūmys ıstegendıkten, ol ukrain jäne orys tılın jetık bıledı. Bauyrlarymmen bailanys ornatuda onyñ kömegı köp tidı. Ol bolmasa jağdai qiyn bolatyn edı (külıp).

– Poldyñ (Sardar) Astanany bırınşı künı aralağanda «Ainalamdağylardyñ bärı nege mağan ūqsaidy?» dep tañdanyp, jazğanyn oqydym. Sol sekıldı alğaşynda qala ışın aralağan kezde sen de erekşe küide bolğan şyğarsyñ?
– Däl solai! Eñ keremetı osy boldy! Sol kezde «Qazaqstanğa kelıp, mūnyñ bärın öz közımmen körgenım qandai jaqsy» dep qatty quandym. Amerikanyñ men önıp-ösken qalasynda aq näsıldıler köp tūrady. Bala künımde «Men nege olar sekıldı emespın?» dep aşulanatynmyn. Sosyn ötkende bırınşı künı Astanany aralağanda ainalamdağylardyñ bärı mağan ūqsaitynyn körıp, tañ-tamaşa boldym. Sol künı äuejaiğa baryp, Amerikadan kelgen anam Temi men äielım Medisondy qarsy aldyq. Ertesı basqa tuystarmen kezdesıp, ūzaq uaqyt äñgımelestık.
Sosyn kındık qanym tamğan jer – Pavlodar qalasyna jol tarttyq. Alty bauyrymnyñ bıreuı Astanada, qalğan beseuı Pavlodarda tūrady eken. Sondyqtan onda barlyq ağa-äpkemmen bas qosyp, arqa-jarqa boldyq. Onda myñ künıme tatityn bırneşe künımdı ötkızdım.
Aitpaqşy, qalağa kıre berıs tūsta «Pavlodar» degen jazuy bar taqtaişanyñ qasyna toqtap, amerikalyq anammen suretke tüstım. Menı balaqai kezımde Pavlodardan alyp ketken anam jiyrma jyldan soñ eresek ūlymen kelıp tūr. Keremet emei nemene?! Közdıñ jauyn alatyn Bainauylğa baryp, tabiğat aisynda tamaqtanyp, keremet keş ötkızdık.
Qazaqtar tabiğatqa qalai şyğu kerek ekenın bıledı eken! Bärın äzırlep, ūiymdastyrğanyna tañyrqap jürdım. Amerikada tabiğat aisyndağy demalys mūndağydai joğary deñgeide ūiymdastyrylmaidy.
Sodan soñ anamnyñ ziratyna bardyq. Bır aptadan soñ Astanağa kelıp, äielım men anamdy Amerikağa şyğaryp saldym. Neittıñ de jospary özgerıp, Amerikağa qaityp kettı. Sodan soñ Almatyğa baryp, anamnyñ sıñlısımen, onyñ otbasymen kezdesıp, sergıp qaldym. Onda tört kün qydyrğan soñ, Pol ekeuımız Tarazğa baryp, onyñ tuğan-tuystaryn ızdeuge tyrystyq.
Ökınıştısı sol, Tarazda bolğan üş kün ışınde eşqandai ılık taba almadyq. Sosyn tañerteñ Astanağa qaityp, sol künı tünde Amerikağa oraldyq.
Aitpaqşy, Qazaqstanda tıl üiıretın dämdı tamaqtardy köp jegendıkten, artyq salmaq qosqan şyğarmyn dep oilağanmyn. Üige oralğan soñ, salmağymdy ölşesem, kerısınşe bes kelıge aryqtappyn. Qazaqstandağy tağamdar paidaly ärı jas etten äzırlenedı. Al Amerikada köbıne öñdelgen tağamdar qoldanylady. Qazaqstanda qazaqşa ettı süisınıp jedık. Sızben tağam turaly äñgımelesemın dep, jylqy etın jegım kelıp kettı ğoi (külıp).
Bırneşe kün būryn äielım ekeuımız bırınşı ret palau äzırlep körgen edık. Bıraq bärıbır Qazaqstanda jegen palaudyñ dämıne jetpeidı eken.
– Qazaqstanğa jalğyz emes, Neit pen Poldy jäne anañ men äielıñdı ertıp kelgenıñe riza boldyq.
– Anama bärı ūnady. Negızı, menıñ amerikalyq otbasym dındı berık ūstanady. Ünemı igı ıster jasap jüredı. Anam menı tärbielep jetkızdı. Men kışkene kezımde öte aşuşañ bala boldym. Qyzbalyqqa jiı salynatynmyn. Sol kezde bırdeñe jetıspeitın sekıldı körınetın. Mūnyñ bärın eñseruge kömektesken anam tuğan ağa-äpkelerımmen söilesıp tūrğanymdy körgende köñılı jailanyp, töbesı kökke jetkenın aitady. Ärı sol erekşe sätterdıñ kuäsı bolğanyna dän riza.
Ol menı balalar üiınen alyp ketkenıne kınälı sezınedı. Bıraq oğan mūnyñ bärı beker ekenın aityp, onyñ mağan qamqor ana bola bılgenı üşın, jaqsy ömır syilağany üşın şeksız alğysymdy jetkızdım. Däl sol jannyñ menıñ anam bolğanyna quanamyn. Anamdy maqtan tūtamyn.
Al äielıme üilenbes būryn «Qazaqstanğa bırge saihattap baramyz» dep uäde etkenmın. Ol da būl sapardan erekşe äser aldy. Oğan, äsırese, ūlttyq tağamdar erekşe ūnapty.
Osy kezde Tailerdıñ äielı Medison sözge aralasty:
– Negızı, men köp tamaq jemeitınmın. Bıraq qazaqtardyñ tamaq köp jeitının körıp, ol ädetımdı ūmytyp kettım (külıp). Qazaqstanda ötkızgen är künım erekşe boldy. Qatty ūnady. Äsırese, otbasy müşelerınıñ bır-bırımen sonşalyq jaqyn aralasatyny, bırlıktı berık ūstanyp, bırge uaqyt ötkızetın dästürı erekşe ūnady.
Sosyn Tailer özı baiqağan tağy bır erekşelıktı atap öttı:
– Özderınde onşa qarajat joq bolsa da, basqalarğa kömekteskısı kelıp tūrady eken. Men būryn öz jağdaiymdy tüzegennen görı, özgelerdıñ qajettılıgın bärınen biık qoitynmyn. Söitsem, sol qasietım bıreudıñ qinalğanyn körse, kömekteskısı kelıp, aq niet, adal köñılmen alyp-ūşyp tūratyn qazaq halqyna tän qasiet eken ğoi.
– Bauyrlaryñnan senı balalar üiıne ötkızu sebebın sūrai aldyñ ba? Bıluımşe, ağa-äpkelerıñ de osy jyldar boiy senı ızdestırgen eken.
– Menı balalar üiıne ötkızgen kezde, ağa-äpkelerım tym jas boldy. Ülkenderden tek ata-äjem jauapty bolğan, bıraq zañğa säikes menı sol üige ötkızu kerek bolğan sekıldı. Ärı olar bärımızdı bırdei asyrap jetkızuge şamasy jetpeitın edı. Atam men äjem üş ülken bauyrymdy öz qamqorlyğyna alyp, al Arystan, Tūrar üşeuımız balalar üiıne jıberıldık. Bıraq ol ekeuı basqa balalar üiıne qabyldandy.
Menı asyrap aluğa kelgen anama balalar üiınıñ qyzmetkerlerı bauyrlarym bar ekenın aityp, «Bauyrlaryn tauyp almaiynşa, Talğatty asyrap ala almaisyz» dep aitqan eken. Anam sonda tört ai kütkenın aitady. Aqyry eşkım tabylmağan soñ, menı asyrap aluğa rūqsat berılgen. Balalar üiındegıler ötırık aitty ma, anyğyn bılmedım. Bıraq ağa-äpkelerım menıñ balalar üiınde ekenımdı bılgen, habarlasyp otyrğan. Bıraq olar 18 jasqa tolmaiynşa, bızdı asyrap aluğa qūqy joq.
Söitıp, menı Amerikağa alyp ketedı. Al basqa balalar üiındegı ekı bauyrymdy 7, 8 synyptan soñ ağa-äpkelerım öz qamqorlyğyna alğan. Bıraq bırnärse anyq. Qazaqstanda menı sağyna kütetın bauyrlarym bar. Men olardy qatty jaqsy köremın. Olardy kün saiyn oilaimyn. Olarmen ötkızgen uaqytty oilasam, erekşe küige bölenemın. Olarmen betpe-bet kezdeskenıme, ä degennen-aq myqty bailanys ornatqanyma quanyştymyn. Bauyrlaryma şama-şarqym jetkenşe kömekteskım keledı.
Dese de, qazır menıñ de jeke otbasym bar. Jeke memleketım bar. Ağa-äpkelerımnıñ nebır qiyn-qystau kezeñde mort synyp qalmai, eñselerın tıktei alğanyn maqtan tūtamyn. Sondai-aq bırte-bırte köbeiıp, balalaryna jaqsy ata-ana bolyp, bır-bırıne qamqorlyq tanytyp jürgenıne dän rizamyn.
– Tarazğa barğan kezde amerikalyq Viktorii Şarbano qūrğan «Qamqor jürek» qoğamdyq qorynyñ jūmysymen tanysyp, onda tärbielenıp jatqan balalardy quantyp qaitqanyñdy kördık. Baiqağanymdai, sen de mūndai qoğamdyq qor aşudy būrynnan josparlap jürgen sekıldısıñ.
– İä, Tarazğa barğanda Viktorii jetekşılık etetın ortalyqqa baryp, ondağy jūmys barysymen tanystyq. Ondağy qyzmetkerlerdıñ ata-ananyñ qamqorlyğynsyz qalğan qazaq balalarynan jyluyn aimai, meiırımın tögıp, tärbielep jatqanyna tañğaldyq.
Kelesı künı 18 qorap pissa satyp alyp, älgı ortalyqta tärbielenıp jatqan balalarğa tarattyq. Esten ketpes keş boldy.
Rasynda äielım ekeuımız Orta Aziida mūndai tiptes ūiymdar aşudy josparlap jürmız. Äsırese, Qazaqstanda ata-anasynyñ qamqorlyğynsyz qalğan balalardyñ aiğynan tık tūruyna kömekteskımız keledı. Men kışkene kezımde «Ösken soñ, balalar üiın salamyn. Öte bai bolamyn. Tapqan aqşamnyñ tügelın sol balalar üiıne jūmsaimyn» dep armandaitynmyn. Şynynda balalar üiınde qalyp qoiğan, ömırde joly bolmağan balalarğa qatty kömekteskım keledı. Öitkenı menıñ ömırde jolym boldy. Menı asyrap alğan amerikalyq ata-anam – tabysy mol, oljaly kısıler. Qolynda baryn aimaidy. Jomart jandar. Sondyqtan men eş tarşylyq körmei östım. Tūrmys qalpym jaqsy boldy.
Alaida balalar üiınen şyqqan, jağdaiy tömen balalardy körgende ışım udai aşidy. Olardyñ jağdaiy köpke deiın oiymnan ketpeidı. Sondyqtan olardyñ ömır süru saltyn jaqsartuğa atsalysqym keledı. Jalğyzsyratqym kelmeidı. Olardy özderı oilaityndai kereksız emes, kerısınşe köñılı qalasa, ırı tūlğa bola alatynyna sendırgım keledı. Däl menıkındei jağdai jasalyp, mümkındık berıletın qor aşudy közdeimın.
Bıle bılseñız, balalar üiındegı balalar öte aqyldy. Ärı erekşe. Tek der kezınde jol körsetıp, bağyt sıltep jıbersek bolğany.
Joğaryda, bala künımde aşuşañ bolğanymdy aityp öttım ğoi. Öse kele, aşulanğannan tük önbeitının tüsındım. Ünemı yzağa bulyğyp, zapyran qūsqandai, aşuyñdy syrtqa tök nemese aşudy aqylğa jeñgızıp, baqytty sätterge toly ğūmyr keş. Men ekınşı nūsqany tañdadym. Aşuğa berılseñ, qalağanyñdai ömır süre almaisyñ. Yza-kektı, özge de psihologiilyq mäselelerdı uşyqtyryp almai, der kezınde öz-özıñdı qolğa aluyñ qajet.
Bylai qarap tūrsañyz, är künımız küres qoi. Kün saiyn tittei de bolsa kedergılerge kezıgıp, ary-berı jügırıp, şeşıp jüremız. Bıraq eş äreket etpei, qol qusyryp otyra bersek, bırınen soñ bırı qaptağan tosqauyldar ūstanğan bağytymyzdan op-oñai taidyryp jıberedı ğoi. Sondyqtan ainalama meiılınşe pozitivpen qarauğa, şamam jetkenşe köp adamğa kömektesuge tyrysamyn.
Qūdaidyñ özı menıñ mūqtaj jandarğa kömekteskenımdı qalap tūrğandai sezıledı.

– Demek, aldağy uaqytta Qazaqstanğa qaita kelesıñder ğoi?
– Qaita kelıp qoimai, onda bıraz uaqyt tūryp körgımız keledı. Eldıñ mädenietın tanyğym keledı. Ärı qazaq tılınde emın-erkın söileudı közdep jürmın. Äielım de qazaqşa üirenudı maqsat etıp otyr. Baiqauymşa, qazaq tılın üirenu oñai emes sekıldı. Bıraq tıl mamanynan sabaq alsam, qanşa qiyn bolsa da, üirenıp alarmyn. Amerikada orys tılın üiretetın mamandar jeterlık, bıraq qazaq tılın üiretetın maman i oqytuşy tappai jürmın.
Sosyn Qazaqstannan jūmys tauyp alsam nemese Qazaqstanda jūmys ısteuge mümkındık beretın amerikalyq kompaniiğa jūmysqa tūrsam, tıptı jaqsy bolar edı. Osy rette Qazaqstanğa baryp qaitqanda tüigenımdı aityp ötkım keledı.
Qazaqstan – öte bai el. Bıraq söite tūra ol – endı damyp kele jatqan memleket. Qazaqstan jeke memleket retınde qalyptasty, bıraq ekonomikasy joğary el retınde älı qalyptaspady.
Men maman retınde Qazaqstanda igerılmegen alqap ıspettı orasan äleuet pen mümkındıktı körıp tūrmyn. Mūnai men türlı tüstı metalğa bai ekenı öz aldyna. Qazaqstan jer betınen turister ağylatyn el boluğa tiıs. Öitkenı rasynda Qazaqstannyñ aumağynda tañdai qaqtyratyn äsem jerler jetıp artylady. Köp amerikalyq Qazaqstandy Borat ūsynğan keiıpte elestetedı. Borat filmı Qazaqstanda tüsırılmese de, onyñ Qazaqstanmen bailanysy joq bolsa da, sonyñ közımen körıp, sonyñ sözın söileidı. Bıraq olar Qazaqstanğa bır kün emes, tıptı bır sağatqa kelıp toqtasa, būl jerdı bırden ūnatyp qalatynyna senımım mol.
Men Qazaqstannyñ äleuetın, damyp kele jatqanyn körıp qaittym. Sondyqtan men de eldıñ ösuıne, damuyna öz ülesımdı qosqym keledı. Sen onda tūryp, sol eldıñ bır bölşegı bolsañ ğana kömektese alasyñ. Köpşılık el ışınde «amerikalyq arman» dep atalyp jürgen bailyqqa qyzyğyp, jaily ömırge qol jetkızgısı keledı. Mende mūnyñ bärı bolsa da, öz qamymdy oilap, öz küiımdı küittep jüru – mağan jat qylyq. Öitkenı men bılgenımdı, jinağanymdy özgelermen bölıspesem jüre almaimyn.
– Oilağanyñ ıske assyn!
Äñgımeñe rahmet!
Äñgımelesken: Älii TILEUJANQYZY