«Men «Qazaqstan» degen kıtaptyñ parağyn aşqan kezde jiyrma ekıde edım. Ol kezde «Qazaqstannan ne ala alamyn?», «Ne üirensem bolady?» dep oilaitynmyn. Al qazır 34 jasymda «Men Qazaqstanğa ne bere alamyn?» dep oilanamyn».
Reseidıñ Voronej qalasyndağy balalar üiınde bolğan Luis Azamat Albertinidı 1991 jyly üş jasynda italiilyq erlı-zaiypty asyrap alyp, mūhit asyryp alyp ketken. Amerikanyñ Michigan ştatynda ösken ol kolledjdıñ soñğy kursynda Qazaqstanğa qyzyğuşylyğy artyp, Almatyğa ekı aptağa qydyryp kelgen. Keiın «Dūrysy, baryp tūryp köreiın. Zertteiın» degen ol arnaiy bağdarlama arqyly Almatyğa tağylymdamağa baryp, artynşa jeke käsıp aşyp, tört jylğa juyq sonda tūrğan. Qazır Amerikada jürse de, «Qazaqstanmen bailanysym üzılmeidı» dep ağynan jarylğan Luis Azamatqa habarlasyp, sūhbattasqan edık.

– 2000 jyldary amerikalyqtar asyrap alğan qazaqtar Qazaqstanda tuyp-ösken. Bıraq sızdı Reseidıñ Voronej qalasynan asyrap aldy degendı estıgende tañğaldym. Sız sonda Voronej qalasynda düniege keldıñız be, älde ata-anañyzben bırge sonda Qazaqstannan köşıp bardyñyzdar ma?
– Oryndy sūraq. Men 34 jastamyn. Otyz tört jyl būryn şeteldıkterdıñ qazaq balalaryn qamqorlyğyna aluy sirek bolatyn. Tıptı, Reseidıñ özınde az bolatyn. Bır jylda ekı nemese üş-aq balany asyrap aluğa rūqsat beretın. Qazır, älbette, bärı basqaşa. Beinelep aitsam, men Amerikadağy qazaq auylynyñ bır bölıgımın (külıp). Mūnda özıñız aitqandai 2000 jyldary asyrap alynğan balalar jeterlık. Olarğa ağalyq aqylymdy aityp, oquyna kömektesıp, qoldap otyramyn. Mentor sekıldımın. Eñ ülkenı – jiyrma beste, eñ kenjesı jiyrma üşte bolar. Men sekıldı jasy otyzdan asqandardy kezdestırmedım. Öz hikaimdy baindaityn bolsam, tuğan ata-anam – Qazaqstan azamattary. Ekeuı de – qazaq. Bala tuğanda berıletın, ışınde tıptı ata-anañnyñ ūlty kım ekenı jazylyp tūratyn qūjat qalai atalatyn edı sızderde? Ūmytyp tūrmyn. Syrty – jasyl.
– Tuu turaly kuälık.
– İä, sol tuu turaly kuälıgımde ekeuı de qazaq dep jazylğan. Jañylyspasam, tuğan äkem – Pavlodardan, al anam Oñtüstık Qazaqstan oblysynda tuyp-ösken. Äkemmen tanysyp, artynşa köñıl jarastyrğan anam Pavlodarğa onymen bırge erıp baryp, sonda otbasyn qūrsa kerek. Sosyn tūrmys saltymyzdy jaqsartamyz dep Reseige qonys audarğan. Toqsanynşy jyldary Reseige jūmys ızdep barğan qazaqtar köp bolğan ğoi. Sol sekıldı olar da näpaqa tabu üşın Voronej qalasyna tūraqtağan. Men sonda düniege keldım. Sosyn olardyñ jağdaiy kürt naşarlap, asyrap-bağuğa şamasy jetpegendıkten menı balalar üiıne ötkızudı ūiğarğan. Sodan soñ menı üş jasymda Nu-İorkte tūratyn italiilyq jūp asyrap aldy. Menen bölek, olar Janna esımdı qaryndasymdy da qanattarynyñ astyna aludy jön sanağan. Onyñ ūlty da – qazaq. Tek ol Sankt-Peterburgte tuğan. Men AQŞ-tyñ Michigan ştatynda östım. Jaqsy mektepte bılım aldym. Joğary synyptarda közıldırık kiıp jüretındıkten, aziilyq tür-sipatymdy meñzep, köñıl küiımdı tüsırgısı kelgender de boldy. Alaida anau aitqandai bulliñ kördım dep aita almaimyn. Mektep bıtırgen soñ, Michigan universitetınde oquğa tüsıp, ekonomika jäne Ortalyq Azii elderınıñ tarihyn zerttedım.
– Ūltyñ qazaq ekenın sol tuu turaly kuälıkten bılgen bolarsyz?
– Joq. Men oquşy kezımde būl turaly tıptı de oilanbadym. Ata-anam da kinodağydai otyrğyzyp qoiyp, qas-qabağyma qarap «Balam, bız senı asyrap alğanbyz» dep te aitpady. Olar mağan eşqaşan menı asyrap alğany turaly tıs jarmady. Deitūrğanmen, men olardan özgeşe ekenımdı bılıp östım. Men qazaq ūlty, Qazaqstan elı turaly kolledjdıñ soñğy kursyna deiın eş oilamadym. Reseide tuğan soñ, özımdı oryspyn dep oiladym (külıp). Reseilık jäne orys sözderınıñ mağynasyn keiın tüsındım ğoi (külıp). Añğal boldym, köp eşteñe bılmedım. Jaz ailarynda Mäskeu men Sankt-Peterburg qalalaryna baryp, almasu bağdarlamasy boiynşa bılım aldym. Tıl üirendım, ekonomikasy men tarihyn oqydym. Ondağylar menı amerikalyq dep eseptegen joq. «Sen Qazaqstan nemese Qyrğyzstannan boluyñ kerek» dedı. Sol kezde Qazaqstan turaly oilana bastadym. Sol jyldary Michigan universitetınde «Bolaşaq» bağdarlamasymen oqyp jatqan, özımmen attas Azamat esımdı balamen tanysyp, ainymas dosqa ainaldyq. Jaqynda onyñ üilenu toiyna baryp qaittym. 2012 jyly Mäskeude jazğy oquym aiqtalğan kezde Azamat mağan habarlasyp «Mäskeuden ary Almatyğa baryp, tarihi Otanyñdy köruıñ kerek. Bar, kör, tany, bıl» dep aqylyn aitty. Söitıp, Mäskeuden ary Almatyğa baryp, bölek älemge enıp kettım. Özıme ūqsaityn adamdardy kördım, özımdı jaily sezındım. Amerikada bızdı tür-älpetımızge qarap, kärıs, japon nemese qytai dep oilaidy. Qazaq dep eşkım aitpaidy. Alğaş ret Almaty köşelerınde qaumalağan qazaqtardyñ ortasyna şyqqanda bırınşı oiyma kelgen närse: Men – qazaqpyn. «Mynau Özbekstannan ğoi», «Mynau Täjıkstannan emes pe?» dep eşkım kelıp sağan aitpaidy.

– Amerikalyqtar asyrap alğan bır-ekı qazaqtyñ Qazaqstanğa bırınşı ret kelgende sız sekıldı «Ainalamdağylardyñ bärı nege mağan ūqsaidy?» dep tañdanyp, töbesı kökke bır elı jetpei qalğan kezderıne kuä bolğanbyz.
– İä. Keremet sezım. Men de solai quandym. Bärı keremet. Bärı tüsınıktı. Ärı esımım Azamat ta – elde köp taralğan esımderdıñ bırı. Mağan bärı ūnady. Et tağamy būrynnan ūnaityndyqtan manty, quyrdaq, qazaqşa et tağamdaryn süisınıp jedım. Jylqy etınıñ dämı ūnady. Ol kezde ekı apta ğana boldym. Sodan soñ Amerikağa qaityp, Chikago qalasynda bırneşe jyl jūmys ıstedım. Sosyn 2015 jyly Qazaqstanğa turist retınde emes, onda bıraz jūmys ıstep, tūryp köreiın dep şeştım. Qydyryp barsañ, köp närsenı baiybyna baryp tüsıne almaisyñ. Al men bärın tereñırek zerttegım keldı. Söitıp, Princeton in Asia bağdarlamasy boiynşa qūjat tapsyryp, aqyrynda Almatydağy KİMEP universitetıne bır jylğa tağylymdamadan ötuge jıberıldım. Onda bır jyl jūmys ıstegen soñ, Qazaqstan men Amerika arasyndağy IT salasyna nazarym auyp, jaña tehnologiilarğa den qoi bastadym. Käsıppen ainalysamyn dep, Almatyda tağy üş jylğa juyq tūrdym.

– Sodan soñ Amerikağa oraluğa ne türtkı boldy?
– 2019 jyly ata-anamnyñ qasynda bolaiyn, qarailasaiyn dep Amerikağa qaittym. Alaida men Qazaqstanğa jylyna ekı ret baramyn. Onda jeke käsıbım bar. Konsalting jäne Kremnii alqaby men Qazaqstan arasynda jol jalğaityn IT jobalarym bar. Men būl jūmysty 2017 jyly IT eksportyna sūranys joq kezde bastadym. Ol uaqytta bılıktı maman joqtyñ qasy. Keiın qaryştap, elde oqyğan-toqyğan IT mamandar ırı alpauyt kompaniilarğa jūmysqa kırdı. Az uaqyt ışınde osyndai progress bolğanyna quanyştymyn.
– Qazaqstanda tūrğan tört jyl ışınde sızge eñ basty ūnağan närse ne?
– Qonaqjailylyq. Men kezdestırgen ärbır adam qūşağyn aşyp, asty-üstıñe tüsuge daiyn tūrady. Mysaly, Amerikada tūratyn dostaryña «Tañğy törtte äuejaidan kütıp alasyñ ba?» deseñ, eşkım kelıse qoimas. Al men Qazaqstanğa keler kezde, bır dosyma ğana jazğan edım, äp-sätte on adam habarlasyp, äuejaidan kütıp alatynyn aitqanda añ-tañ boldym. Būl – dostyqtyñ joğary deñgeiı. Būl – men üşın mañyzdy.
– Bızde «Qonaqjailylyq qanymyzğa sıñıp ketken» degendı jiı aitady.
– Tolyğymen kelısemın. Qazaqstanda köp otbasy nemese dostar bır üide jinalyp, et jep, sorpa, şai ışıp, tört-bes sağat äñgımelesıp, şüiırkeleskendı qūp köredı eken. Mağan būl dästür ūnap qaldy. Qazaq dostarymmen köp äñgımelesıp, köp kezdesetındı şyğardyq. Al Almatyda dostarymyzdyñ üiıne, qala berdı, qala syrtyndağy saijailaryna baryp, äñgıme-düken qūryp, keremet keşter ötkızdık. Ğajap sezım. Mūndaida otbasylyq qūndylyq, ūrpaqtar arasyndağy sabaqtastyq bärınen biık tūratynyn baiqaisyñ. Men Şymkentte dosymnyñ şaqyruymen üilenu toiğa da bardym. Qyzyq bolğanda, qatelesıp, basqa toiğa kırıp ketıppın. Iştegı qonaqtardyñ bıreuı qolyma şampan ūstatqan soñ, osy üi bolar dep bölmege kırsem, dosym emes eken (külıp). Sosyn oğan habarlassam, ol tura men kırgen üige qarama-qarsy üidegı toiğa kıruım kerek ekenın aitty. Sonda baiqağanym, bır köşede qatar tızılgen bırneşe üide toi bolyp jatyr. Tıptı, ertesı de toi ötkızılıp jatyr. Kün saiyn toi. Adam sanynyñ köptıgınen būryn qazaqtyñ toilary öte qyzyqty ärı köñıldı ötedı. Asabanyñ basqaruy, oiyndar, bişıler, ūlttyq tağamdardy tanystyru, bärı, bärı menı tañ-tamaşa ettı.

– Deitūrğanmen, «Myna jerı qyzyq eken. Bızde olai emes» degen kezder bolğan şyğar?
– Älbette, boldy. Amerikada jūmys prosesın basqaru jüiesı özgeşe. Al Qazaqstanda tıptı basqaşa. KİPEP-te jūmys ıstegende barlyq şeşım bas direktordyñ qarauynan ötetının bıldım. Sen oğan tıptı qarsy şyğa almaisyñ. Äsırese, ülken kompaniilarda ūzyn tızımı bar direktorlar keñesı bolady. Sen tıptı keide negızgı direktordyñ kım ekenın bılmeisıñ. Men mūny jaman demeimın, tek özgeşe. Mysaly, Google kompaniisynda senıñ jūmysyña jauapty mamannyñ aitqany – zañ. Ol – nömırı bırınşı adam. Onyñ artynda eşqandai orynbasar nemese keñesşı bolmaidy. Al Qazaqstanda tıptı orta buyn (middle management) basşysynyñ qolynda bilıgı joq. Al Amerikada ol maman bärıne jauapty, bilıgı bar. Sosyn men «qazaqtar jalqau» degen stereotiptı ūnatpaimyn. Osy jyldar ışınde jalqau eşkımdı körmedım. Tek köp myqty mamannyñ közınde jalyn joq. Motivasii baiqalmaidy. Amerikada bır kompaniida ısteseñ, saty boiynşa damuğa ülken mümkındık bar. Basynda taldauşy, sosyn menedjer, odan soñ ağa menedjer sekıldı lauazymyñ joğarylai beredı. Jolyñ anyq. Al Qazaqstanda būl jağy basqaşa eken. Tıptı, sol «baspaldaqpen» köterılıp kele jatqan mamandy Bäke, Säkesı bar, bailanysy nemese tuystyq qarym-qatynasy bar bäzbıreuler joldan taidyryp, mülde basqa mamandy tağaiyndai salady. Sonda älgı maman sonşama jyl ne üşın ainbai eñbek etedı? Älbette, ol da ösıp-önıp, jinağan täjıribesıne sai lauazym atqarğysy keledı ğoi. Codan soñ 40 jastan asqan, Keñes zamanynda tärbielengen keibır ğalymdar syni oilau, jaña faktılermen jūmys ısteuden beihabar. Al būl – innovasii salasynda eñbek etetınder üşın bağa jetpes qabılet. Al bıraq jalyndap tūrğan jastardyñ oiy ūşqyr, zeiındı ärı alğyr.
– Sözdıñ şyny kerek, sūhbatqa kelıserde sızdıñ Qazaqstanda jobalaryñyz bar dep oilamappyn. Tek Qazaqstannan ne üşın ketkenıñızdı bılgımız kelıp, öz hikaiñyzdy öz auyzyñyzdan estu üşın habarlasqan edık.
– Men «Qazaqstan» degen kıtaptyñ parağyn aşqan kezde jiyrma ekıde edım. Ol kezde «Qazaqstannan ne ala alamyn?», «Ne üirensem bolady?» dep oilaitynmyn. Al qazır 34 jasymda «Men Qazaqstanğa ne bere alamyn?» dep oilanamyn. Menıñ bılımım, täjıribem, zertteuım kädege jaraitynyn bılemın. Sol üşın Qazaqstanda joba jürgızıp jatyrmyn. Qazaqstanda aqyldy adamdar, jaña mümkındık köp. Şeteldık investorlar Qazaqstan men Ortalyq Aziiğa qyzyğady. Olardy Qazaqstanğa şaqyruğa köp mümkındık bar. IT-dy jetık meñgergen qazaqtardy syrtqa jıbergennen görı, osynda investorlardy şaqyryp, bırlesıp jūmys ıstegen äldeqaida tiımdırek. Ükımet jaqsy jūmys ıstep jatqany bılınedı. Degenmen el arasynda şeteldıkter bızdı qaitsın, Almaty, Astana nemese Şymkent Kremnii alqaby bola almaityn şyğar dep oilaityndar tabylar. Alaida sızge ötırık, mağan şyn, Qazaqstanğa qyzyğatyn myqty mamandar jeterlık. Qazaqstanğa kelıp, tūmsa tabiğatyna tamsanğandary öz aldyna, qalalardağy ömır süru sapasyna qyzyqqandar, joğaryda aitqandai eldıñ äleuetı men mümkındıgın baiqap, tañyrqağandar jetıp artylady. Men Almatyda tūrğan kezde köp şeteldık dosymdy qonaq qyldym. Olar tauy men bauyna tamsanğan Almatyny älemdegı eñ bıregei qalalardyñ bırı dep bağalady. İnfraqūrylymy da köñılınen şyqty. Keptelıs köp bolsa da, köp mümkındık bar ekenıne köz jettı. Olar Almatyda tūratyn amerikalyqtar nemese europalyqtarmen emes, jergılıktı tūrğyndarmen jūmys ıstegısı keledı. Tağy bır aita keterlıgı, mūnda köp habpen bailanys ornatuğa bolady. Jalpylama aitsam, Qazaqstannyñ profailyn damytuğa mümkındık jeterlık. Şeteldıkterdı «Tau men tabiğatty körıñızder» dep qana emes, bolaşaqta Singapur, Dubai sekıldı ıskerler älemıne ainalatyndai äleuetı bar qolaily oryn dep şaqyruymyz kerek. Şeteldıkterdı tartsaq, investorlardy tapsaq, ekonomika da ılgerıleidı. Myqty mamandar tartylady, jergılıktı naryq dami tüsedı. Tiısınşe, jalaqy da ösedı.

– Qazır Amerikada jürseñız de, tarihi Otanyñyzben aradağy bailanys eşqaşan üzılmeitınıne quanyştymyz.
– Men Qazaqstanmen tyğyz bailanystamyn. Mağan Qazaqstan ūnaidy. Onda köp dosym tūrady. Qyzyqty jobalarym da köp. Şetelde tūratyn qazaqtar Qazaqstan turaly aitudan şarşamaimyz. Arasynda Qazaqstanğa oralyp, eldıñ damuyna ülesın qosyp jatqandar da bar. Joğaryda aittym ğoi, bızde aqyldy balalar köp. Mūndai balalardyñ eldıñ ırgesın köteruge atsalysqysy keletını köñıl quantady. Men 2012 jyly Qazaqstanğa alğaş ret kelgende sapaly qyzmet körsetetın bank, karşering (avtokölıktı jalğa alu qyzmetı) bolmağan. Tıptı, internet sapasy da onşa emes edı. Tağam türlerı, jaqsy meiramhanalar da az bolatyn. Al qazır bärı özgerıp sala berdı. On jyl ışınde osynşama deñgeide damyğanyna añ-tañmyn. Äsırese, Almaty – öte zamanaui qala. Almaty men Astanadan bölek, Qarağandy, Taraz, Şymkent, Kökşetau jäne Taldyqorğan qalalarynda boldym. Är qalanyñ özındık koloritı bar. Ärbırınıñ özgeşe bır qyry bar. Mağan qatty ūnady.
– Soñğy sūrağyma jauap bermeseñız de bolady. Degenmen osy künge deiın biologiilyq ata-anañyzdy ızdestıru turaly oi mazalamady ma?
– Joq. Menı bağyp-qaqqan keremet ata-anam bar. Balany tuu oñai. Alaida ony tärbieleu, ösırıp-jetkızu – qiynnyñ qiyny. Menı asyrap alğan ata-anam mağan tärbie, mümkındık berdı. Mağan bar ğūmyry men qarajatyn sarp ettı. Betımnen qaqpai, belımdı buyp ösırdı. Anam men Qazaqstanda tūrğanda kelıp ketken. Qatty ūnatty. Olar «tarihi Otanyma baramyn» degenımde «Būl – ömırde bır-aq ret berıletın mümkındık. Bar, kör, tūr» dep qoldap, ystyq lebızın aitty. Al mağan Qazaqstan älemın aşqan dosym Azamattyñ anasyn Qazaqstandağy anam ärı eñ jaqyn jan dep esepteimın. Ol kısı menı ünemı tamaqqa şaqyryp, otbasynda ötetın är meiramnan qaldyrmaidy. Barğan saiyn asty-üstıme tüsıp, şyr-pyr bolyp, kütıp alady. Men ol otbasynyñ bır bölıgı sekıldımın. Sondyqtan men Qazaqstanda otbasym bar dep esepteimın.
– Äñgımeñızge rahmet! Iske sät!
Sūhbattasqan
Älii TILEUJANQYZY