Reseide tuyp, Amerikada ösken qazaq – Luis Azamat Albertini

29 Qyrku'i'ek, 2023

«Men «Qazaqstan» degen kıtaptyñ para­ğyn aşqan kezde jiyrma ekıde edım. Ol kezde «Qa­zaqstannan ne ala alamyn?», «Ne üirensem bo­lady?» dep oilaitynmyn. Al qazır 34 ja­sym­da «Men Qazaqstanğa ne bere alamyn?» dep oi­lanamyn».

Reseidıñ Voronej qalasyndağy balalar üiınde bolğan Luis Azamat Albertinidı 1991 jy­ly üş jasynda italiilyq erlı-zaiypty asyrap alyp, mūhit asyryp alyp ketken. Ame­rikanyñ Michigan ştatynda ösken ol kolledj­dıñ soñğy kursynda Qazaqstanğa qyzyğuşy­lyğy artyp, Almatyğa ekı aptağa qydyryp kelgen. Keiın «Dūrysy, baryp tūryp köreiın. Zertteiın» degen ol arnaiy bağdarlama arqyly Almatyğa tağylymdamağa baryp, artynşa jeke käsıp aşyp, tört jylğa juyq sonda tūr­ğan. Qazır Amerikada jürse de, «Qazaqstanmen bailanysym üzılmeidı» dep ağynan jarylğan Luis Azamatqa habarlasyp, sūhbattasqan edık.

– 2000 jyldary amerikalyqtar asy­rap alğan qazaqtar Qazaqstanda tuyp-ös­ken. Bıraq sızdı Reseidıñ Voronej qa­la­synan asyrap aldy degendı estıgende tañ­ğaldym. Sız sonda Voronej qalasyn­da düniege keldıñız be, älde ata-anañyz­ben bırge sonda Qazaqstannan köşıp bar­­­­dyñyzdar ma?

– Oryndy sūraq. Men 34 jastamyn. Otyz tört jyl būryn şeteldıkterdıñ qazaq ba­la­la­ryn qamqorlyğyna aluy sirek bolatyn. Tıp­tı, Reseidıñ özınde az bolatyn. Bır jylda ekı nemese üş-aq balany asyrap aluğa rūqsat be­retın. Qazır, älbette, bärı basqaşa. Beinelep ait­sam, men Amerikadağy qazaq auylynyñ bır bölıgımın (külıp). Mūnda özıñız aitqandai 2000 jyldary asyrap alynğan balalar je­terlık. Olarğa ağalyq aqylymdy aityp, oquy­na kömektesıp, qoldap otyramyn. Men­tor sekıldımın. Eñ ülkenı – jiyrma beste, eñ kenjesı jiyrma üşte bolar. Men sekıldı ja­sy otyzdan asqandardy kezdestırmedım. Öz hi­kaimdy baindaityn bolsam, tuğan ata-anam – Qazaqstan azamattary. Ekeuı de – qa­zaq. Bala tuğanda berıletın, ışınde tıptı ata-anañ­nyñ ūlty kım ekenı jazylyp tūratyn qū­jat qalai atalatyn edı sızderde? Ūmytyp tūr­myn. Syrty – jasyl.

– Tuu turaly kuälık.

– İä, sol tuu turaly kuälıgımde ekeuı de qa­zaq dep jazylğan. Jañylyspasam, tuğan äkem – Pavlodardan, al anam Oñtüstık Qa­zaq­stan oblysynda tuyp-ösken. Äkemmen ta­ny­syp, artynşa köñıl jarastyrğan anam Pav­lo­dar­ğa onymen bırge erıp baryp, sonda ot­ba­syn qūrsa kerek. Sosyn tūrmys salty­myz­dy jaqsartamyz dep Reseige qonys audarğan. Toq­sanynşy jyldary Reseige jūmys ızdep bar­ğan qazaqtar köp bolğan ğoi. Sol sekıldı olar da näpaqa tabu üşın Voronej qalasyna tū­raqtağan. Men sonda düniege keldım. So­syn olardyñ jağdaiy kürt naşar­lap, asyrap-bağuğa şamasy jetpe­gen­dıkten menı balalar üiıne ötkızudı ūiğarğan. Sodan soñ menı üş jasymda Nu-İor­kte tūratyn ita­lii­lyq jūp asyrap al­dy. Menen bö­lek, olar Janna esımdı qarynda­sym­dy da qanat­­­tarynyñ astyna alu­dy jön sanağan. Onyñ ūlty da – qazaq. Tek ol Sankt-Peterburgte tu­ğan. Men AQŞ-tyñ Michi­gan ştatynda östım. Jaqsy mek­­­tepte bılım aldym. Joğary sy­nyptarda közıldırık kiıp jüre­tın­dık­ten, aziilyq tür-sipatymdy meñzep, köñıl küiımdı tüsırgısı kelgender de boldy. Alaida anau aitqandai bulliñ kördım dep aita almaimyn. Mektep bıtırgen soñ, Michigan universitetınde oquğa tüsıp, ekonomika jäne Ortalyq Azii elderınıñ tarihyn zerttedım.

– Ūltyñ qazaq ekenın sol tuu turaly kuä­lıkten bılgen bolarsyz?

– Joq. Men oquşy kezımde būl turaly tıp­­tı de oilanbadym. Ata-anam da kino­da­ğy­dai otyrğyzyp qoiyp, qas-qabağyma qarap «Balam, bız senı asyrap alğanbyz» dep te ait­pa­dy. Olar mağan eşqaşan menı asyrap al­ğany turaly tıs jarmady. Deitūr­ğan­men, men olardan özgeşe ekenımdı bı­lıp östım. Men qazaq ūlty, Qazaq­stan elı turaly kolledjdıñ soñğy kur­sy­na deiın eş oilamadym. Reseide tuğan soñ, özımdı oryspyn dep oiladym (kü­lıp). Reseilık jäne orys sözderınıñ ma­ğy­nasyn keiın tüsındım ğoi (külıp). Añğal bol­dym, köp eşteñe bılmedım. Jaz ailarynda Mäs­keu men Sankt-Peterburg qalalaryna ba­ryp, almasu bağdarlamasy boiynşa bılım al­dym. Tıl üirendım, ekonomikasy men tari­hyn oqydym. Ondağylar menı amerikalyq dep eseptegen joq. «Sen Qazaqstan nemese Qyr­­­­ğyzstannan boluyñ kerek» dedı. Sol kezde Qa­zaqstan turaly oilana bastadym. Sol jyl­dary Michigan universitetınde «Bolaşaq» bağ­darlamasymen oqyp jatqan, özımmen at­tas Azamat esımdı balamen tanysyp, ainymas dosqa ainaldyq. Jaqynda onyñ üilenu toiyna baryp qaittym. 2012 jyly Mäskeude jazğy oquym aiqtalğan kezde Azamat mağan ha­bar­lasyp «Mäskeuden ary Almatyğa baryp, ta­rihi Otanyñdy köruıñ kerek. Bar, kör, ta­ny, bıl» dep aqylyn aitty. Söitıp, Mäskeu­den ary Almatyğa baryp, bölek älemge enıp kettım. Özıme ūqsaityn adamdardy kördım, özımdı jaily sezındım. Amerikada bızdı tür-älpetımızge qarap, kärıs, japon nemese qytai dep oilaidy. Qazaq dep eşkım aitpaidy. Al­ğaş ret Almaty köşelerınde qaumalağan qazaqtardyñ ortasyna şyqqanda bırınşı oiyma kelgen närse: Men – qazaqpyn. «Mynau Özbekstannan ğoi», «Mynau Täjıkstannan emes pe?» dep eşkım kelıp sağan aitpaidy.

– Amerikalyqtar asyrap alğan bır-ekı qazaqtyñ Qazaqstanğa bırınşı ret kel­gende sız sekıldı «Ainalamdağylardyñ bärı nege mağan ūqsaidy?» dep tañdanyp, tö­besı kökke bır elı jetpei qalğan kez­derı­ne kuä bolğanbyz.

– İä. Keremet sezım. Men de solai quan­dym. Bärı keremet. Bärı tüsınıktı. Ärı esımım Aza­mat ta – elde köp taralğan esımderdıñ bırı. Ma­ğan bärı ūnady. Et tağamy būrynnan ūnai­tyndyqtan manty, quyrdaq, qazaqşa et ta­ğam­daryn süisınıp je­dım. Jylqy etı­nıñ dä­mı ūna­dy. Ol kezde ekı apta ğana boldym. So­­dan soñ Amerikağa qaityp, Chikago qala­syn­da bır­neşe jyl jūmys ıstedım. Sosyn 2015 jyly Qazaqstanğa turist retınde emes, onda bıraz jūmys ıstep, tūryp köreiın dep şeştım. Qy­dyryp barsañ, köp närsenı baiybyna ba­ryp tüsıne almaisyñ. Al men bärın tereñı­rek zerttegım keldı. Söitıp, Princeton in Asia bağ­darlamasy boiynşa qūjat tapsyryp, aqy­rynda Almatydağy KİMEP universitetıne bır jylğa tağylymdamadan ötuge jıberıldım. Onda bır jyl jūmys ıstegen soñ, Qazaqstan men Amerika arasyndağy IT salasyna naza­rym auyp, jaña tehnologiilarğa den qoi bas­tadym. Käsıppen ainalysamyn dep, Alma­tyda tağy üş jylğa juyq tūrdym.

– Sodan soñ Amerikağa oraluğa ne türt­kı boldy?

– 2019 jyly ata-anamnyñ qasynda bo­laiyn, qarailasaiyn dep Amerikağa qait­tym. Alaida men Qazaqstanğa jylyna ekı ret bara­myn. Onda jeke käsıbım bar. Konsalting jä­ne Kremnii alqaby men Qazaqstan ara­syn­da jol jalğaityn IT jobalarym bar. Men būl jūmysty 2017 jyly IT eksportyna sūranys joq kezde bastadym. Ol uaqytta bılıktı maman joqtyñ qasy. Keiın qaryştap, elde oqyğan-toqyğan IT mamandar ırı alpauyt kom­­­paniilarğa jūmysqa kırdı. Az uaqyt ışınde osyndai prog­ress bolğanyna qua­nyş­tymyn. 
– Qazaq­stan­da tūrğan tört jyl ışınde sız­ge eñ bas­­­­ty ūna­ğan närse ne?
– Qonaqjai­ly­lyq. Men kezdes­tır­gen ärbır adam qū­şa­ğyn aşyp, asty-üstıñe tü­su­ge daiyn tūrady. Mysaly, Amerikada tūratyn dostaryña «Tañğy törtte äuejaidan kütıp ala­syñ ba?» deseñ, eşkım kelıse qoimas. Al men Qazaqstanğa keler kezde, bır do­sy­ma ğana jazğan edım, äp-sätte on adam ha­barlasyp, äuejaidan kütıp alatynyn ait­qanda añ-tañ boldym. Būl – dostyqtyñ jo­ğa­ry deñgeiı. Būl – men üşın mañyzdy.

– Bızde «Qonaqjailylyq qanymyzğa sıñıp ketken» degendı jiı aitady.

– Tolyğymen kelısemın. Qazaqstanda köp ot­basy nemese dostar bır üide jinalyp, et jep, sorpa, şai ışıp, tört-bes sağat äñgıme­le­sıp, şüiırkeleskendı qūp köredı eken. Mağan būl dästür ūnap qaldy. Qazaq dostarymmen köp äñgımelesıp, köp kezdesetındı şyğardyq. Al Almatyda dostarymyzdyñ üiıne, qala berdı, qala syrtyndağy saijailaryna baryp, äñgıme-düken qūryp, keremet keşter ötkızdık. Ğajap sezım. Mūndaida otbasylyq qūndylyq, ūrpaqtar arasyndağy sabaqtastyq bärınen biık tūratynyn baiqaisyñ. Men Şymkentte dosymnyñ şaqyruymen üilenu toiğa da bar­dym. Qyzyq bolğanda, qatelesıp, basqa toiğa kırıp ketıppın. Iştegı qonaqtardyñ bıreuı qolyma şampan ūstatqan soñ, osy üi bolar dep bölmege kırsem, dosym emes eken (külıp). So­syn oğan habarlassam, ol tura men kırgen üige qarama-qarsy üidegı toiğa kıruım kerek ekenın aitty. Sonda baiqağanym, bır köşede qatar tızılgen bırneşe üide toi bolyp jatyr. Tıptı, ertesı de toi ötkızılıp jatyr. Kün saiyn toi. Adam sanynyñ köptıgınen būryn qazaqtyñ toilary öte qyzyqty ärı köñıldı öte­dı. Asabanyñ basqaruy, oiyndar, bişıler, ūlt­tyq tağamdardy tanystyru, bärı, bärı menı tañ-tamaşa ettı.

– Deitūrğanmen, «Myna jerı qyzyq eken. Bızde olai emes» degen kezder bol­ğan şyğar?

– Älbette, boldy. Amerikada jūmys pro­sesın basqaru jüiesı özgeşe. Al Qazaqstanda tıp­tı basqaşa. KİPEP-te jūmys ıstegende bar­lyq şeşım bas direktordyñ qarauynan öte­tının bıldım. Sen oğan tıptı qarsy şyğa al­maisyñ. Äsırese, ülken kompaniilarda ūzyn tızımı bar direktorlar keñesı bolady. Sen tıptı keide negızgı direktordyñ kım eke­nın bılmeisıñ. Men mūny jaman demeimın, tek özgeşe. Mysaly, Google kompaniisynda senıñ jūmysyña jauapty mamannyñ aitqany – zañ. Ol – nömırı bırınşı adam. Onyñ artynda eş­qandai orynbasar nemese keñesşı bol­mai­dy. Al Qazaqstanda tıptı orta buyn (middle management) basşysynyñ qolynda bilıgı joq. Al Amerikada ol maman bärıne jauapty, bi­lıgı bar. Sosyn men «qazaqtar jalqau» degen stereotiptı ūnatpaimyn. Osy jyldar ışınde jal­qau eşkımdı körmedım. Tek köp myqty ma­mannyñ közınde jalyn joq. Motivasii bai­qalmaidy. Amerikada bır kompaniida ıste­señ, saty boiynşa damuğa ülken müm­kın­dık bar. Basynda taldauşy, sosyn menedjer, odan soñ ağa menedjer sekıldı lauazymyñ jo­ğarylai beredı. Jolyñ anyq. Al Qazaq­stan­da būl jağy basqaşa eken. Tıptı, sol «bas­paldaqpen» köterılıp kele jatqan maman­dy Bäke, Säkesı bar, bailanysy nemese tuys­tyq qarym-qatynasy bar bäzbıreuler joldan tai­dyryp, mülde basqa mamandy tağaiyndai salady. Sonda älgı maman sonşama jyl ne üşın ainbai eñbek etedı? Älbette, ol da ösıp-önıp, jinağan täjıribesıne sai lauazym at­qar­ğysy keledı ğoi. Codan soñ 40 jastan as­qan, Keñes zamanynda tärbielengen keibır ğa­lymdar syni oilau, jaña faktılermen jū­mys ısteuden beihabar. Al būl – innovasii sa­lasynda eñbek etetınder üşın bağa jetpes qa­bılet. Al bıraq jalyndap tūrğan jastardyñ oiy ūşqyr, zeiındı ärı alğyr.

– Sözdıñ şyny kerek, sūhbatqa ke­lı­serde sızdıñ Qazaqstanda jobalaryñyz bar dep oilamappyn. Tek Qazaqstannan ne üşın ketkenıñızdı bılgımız kelıp, öz hikaiñyzdy öz auyzyñyzdan estu üşın habarlasqan edık.

– Men «Qazaqstan» degen kıtaptyñ para­ğyn aşqan kezde jiyrma ekıde edım. Ol kezde «Qa­zaqstannan ne ala alamyn?», «Ne üirensem bo­lady?» dep oilaitynmyn. Al qazır 34 ja­sym­da «Men Qazaqstanğa ne bere alamyn?» dep oi­lanamyn. Menıñ bılımım, täjıribem, zert­teuım kädege jaraitynyn bılemın. Sol üşın Qa­zaqstanda joba jürgızıp jatyrmyn. Qa­zaq­stan­da aqyldy adamdar, jaña mümkındık köp. Şet­eldık investorlar Qazaqstan men Or­ta­lyq Aziiğa qyzyğady. Olardy Qazaqstanğa şa­qyruğa köp mümkındık bar. IT-dy jetık meñ­gergen qazaqtardy syrtqa jıbergennen görı, osynda investorlardy şaqyryp, bır­le­sıp jūmys ıstegen äldeqaida tiımdırek. Ükımet jaq­sy jūmys ıstep jatqany bılınedı. Dege­n­men el arasynda şeteldıkter bızdı qaitsın, Al­maty, Astana nemese Şymkent Kremnii al­qaby bola almaityn şyğar dep oilai­tyn­dar tabylar. Alaida sızge ötırık, mağan şyn, Qa­zaqstanğa qyzyğatyn myqty mamandar je­­­­terlık. Qazaqstanğa kelıp, tūmsa tabi­ğa­ty­na tamsanğandary öz aldyna, qalalardağy ömır süru sapasyna qyzyqqandar, joğaryda ait­qandai eldıñ äleuetı men mümkındıgın bai­qap, tañyrqağandar jetıp artylady. Men Al­m­atyda tūrğan kezde köp şeteldık dosymdy qo­naq qyldym. Olar tauy men bauyna tam­san­ğan Almatyny älemdegı eñ bıregei qa­la­lar­dyñ bırı dep bağalady. İnfraqūrylymy da köñılınen şyqty. Keptelıs köp bolsa da, köp mümkındık bar ekenıne köz jettı. Olar Al­matyda tūratyn amerikalyqtar nemese eu­ropalyqtarmen emes, jergılıktı tūrğyn­dar­men jūmys ıstegısı keledı. Tağy bır aita ke­ter­lıgı, mūnda köp habpen bailanys ornatuğa bo­lady. Jalpylama aitsam, Qazaqstannyñ pro­failyn damytuğa mümkındık jeterlık. Şet­eldıkterdı «Tau men tabiğatty körıñızder» dep qana emes, bolaşaqta Singapur, Dubai se­kıldı ıskerler älemıne ainalatyndai äleue­tı bar qolaily oryn dep şaqyruymyz kerek. Şet­eldıkterdı tartsaq, investorlardy tap­saq, ekonomika da ılgerıleidı. Myqty ma­man­dar tartylady, jergılıktı naryq dami tüsedı. Tiısınşe, jalaqy da ösedı.

– Qazır Amerikada jürseñız de, ta­ri­hi Otanyñyzben aradağy bailanys eş­­­qaşan üzılmeitınıne quanyştymyz.

– Men Qazaqstanmen tyğyz baila­nys­ta­myn. Mağan Qazaqstan ūnaidy. Onda köp do­sym tūrady. Qyzyqty jobalarym da köp. Şet­elde tūratyn qazaqtar Qazaqstan turaly ai­tudan şarşamaimyz. Arasynda Qazaq­stan­ğa oralyp, eldıñ damuyna ülesın qosyp jat­qan­dar da bar. Joğaryda aittym ğoi, bızde aqyl­dy balalar köp. Mūndai balalardyñ el­dıñ ırgesın köteruge atsalysqysy keletını köñıl quantady. Men 2012 jyly Qazaqstanğa alğaş ret kelgende sapaly qyzmet körsetetın bank, karşering (avtokölıktı jalğa alu qyz­metı) bolmağan. Tıptı, internet sapasy da on­şa emes edı. Tağam türlerı, jaqsy meiramha­nalar da az bolatyn. Al qazır bärı özgerıp sala ber­dı. On jyl ışınde osynşama deñgeide da­­­myğanyna añ-tañmyn. Äsırese, Almaty – öte zamanaui qala. Almaty men Astanadan bö­lek, Qarağandy, Taraz, Şymkent, Kök­şetau jäne Taldyqorğan qalalarynda bol­dym. Är qalanyñ özındık koloritı bar. Är­bırınıñ özgeşe bır qyry bar. Mağan qatty ūnady.

– Soñğy sūrağyma jauap bermeseñız de bolady. Degenmen osy künge deiın biologiilyq ata-anañyzdy ızdestıru turaly oi mazalamady ma?

– Joq. Menı bağyp-qaqqan keremet ata-anam bar. Balany tuu oñai. Alaida ony tär­bie­leu, ösırıp-jetkızu – qiynnyñ qiyny. Me­nı asyrap alğan ata-anam mağan tärbie, müm­kındık berdı. Mağan bar ğūmyry men qara­jatyn sarp ettı. Betımnen qaqpai, belımdı buyp ösırdı. Anam men Qazaqstanda tūrğanda ke­lıp ketken. Qatty ūnatty. Olar «tarihi Ota­nyma baramyn» degenımde «Būl – ömırde bır-aq ret berıletın mümkındık. Bar, kör, tūr» dep qoldap, ystyq lebızın aitty. Al mağan Qa­zaqstan älemın aşqan dosym Azamattyñ ana­syn Qazaqstandağy anam ärı eñ jaqyn jan dep esepteimın. Ol kısı menı ünemı ta­maq­qa şaqyryp, otbasynda ötetın är mei­ramnan qaldyrmaidy. Barğan saiyn asty-üstıme tüsıp, şyr-pyr bolyp, kütıp alady. Men ol otbasynyñ bır bölıgı sekıldımın. Sondyqtan men Qazaqstanda otbasym bar dep esepteimın.

– Äñgımeñızge rahmet! Iske sät!

Sūhbattasqan

Älii TILEUJANQYZY