Kolumbii universitetınıñ professory Gülnar Kendırbai: «Saisatkerlerge tarih qajet emes»

15 Jeltoqsan, 2023

Tarihşy tarihty būrmalau orasan zor ziinğa ūşyratatynyna senımdı

 AQŞ-ta tūratyn Garriman institutynda jäne Nu-İorktegı Kolumbii universitetınıñ tarih fakultetınde 20 jylğa juyq sabaq beretın Gülnär Kendırbaimen Zoom arqyly söilestık.

Gülnär Almaty qalasynyñ tumasy, Lomonosov atyndağy Mäskeu memlekettık universitetınıñ filosofii fakultetınde bılım alğan, Vengrii men Germaniida  (ekı ret) PhD därejesın alğan. Kendırbai «Jer jäne adamdar. Reseidıñ qazaq dalasyn otarlauy» (2002) jäne «Euraziidağy Reseidıñ basqaru täjıribesı. Frontier Power Dynamics, Sixteenth Century to XIX Century» («Rossiiskai praktika upravlenii v Evrazii. Power dynamics on the etakers in 16th–19th centuries», 2020).

Onyñ ğylymi qyzyğuşylyqtary Ortalyq Aziinyñ äleumettık jäne intellektualdyq tarihy, sonyñ ışınde otarşyldyq, ūltşyldyq, etnikalyq, islam, köşpendılık mäselelerın qamtidy. Būl ūğymdardyñ barlyğy bügınde ğylymi ädebietterge qarağanda BAQ basylymdary men äleumettık jelılerdegı pıkırlerde jiı kezdesedı. Al Kavkazdağy, Taiu Şyğystağy, Europa men Aziinyñ tüiısken jerındegı elder men halyqtar arasynda tūtanğan eskı qaqtyğystar adamzattyñ bır tarihi şeñberde jürıp kele jatqanyna senımdılıktı arttyra tüsedı.

 Sondyqtan Gülnär Kendırbaiğa qoiylğan alğaşqy sūraq tarihtyñ qazırgı saisattağy rölı turaly.

F: Qarapaiym tılmen aitqanda, olar oqyğan tarih oqulyqtary bügıngı basşylardyñ şeşımderıne äser ete me?

 Tarihşy retınde men jäne menıñ köptegen ärıptesterım sekıldı ökınışke orai saisatkerlerge tarih kerek emes dep aita alamyz. Sız aityp otyrğan qaişylyqtardyñ barlyğy tarihtyñ, tarihi faktılerdıñ elenbei nemese eñ aldymen barlyq qaişylyqtardy, özınıñ saisi ambisiisyn jäne t.b. aqtaityndai etıp tüsındırıluınıñ saldary.

Al tarih oqulyqtary saisi, ideologiilyq maqsattarda, iğni solardy paidalanu üşın qaita jazylady.

Būl ärqaşan bolğan, iğni tarih sarai ğylymy retınde Şahnama (İran eposy) siiqty ūly qolbasşylardyñ, bileuşılerdıñ, äuletterdıñ tarihy retınde bastalady. Qalai bolğanda da  tūtas halyqtyñ tarihyn jazğanda ädeiı nemese  baiqamai ırıktep alu täsılı qoldanylady. Tarih bılım salasy retınde, ğylym retınde saisilanady jäne ideologiilanuğa ūşyraidy, faktılerdı kün tärtıbıne beiımdeu tarihi bılımnıñ «tūtastyğyna» sıñıp kettı.

Mysaly, keñes tarihşylary būrynnan qanauşylar men qanalğandardy, teñsızdıktı, taptyq kürestı mındettı türde tabuy, basa körsetuı kerek edı. Bolşevikterdıñ bilıkke keluın aqtau üşın Resei imperiisyn «halyqtardyñ türmesı» dep jariilady.

Şyndyğynda, Resei imperiisynda Keñes Odağy siiqty öte kürdelı, qaişylyqty qūbylystar boldy. Al bärın aq-qara dep bölu bükıl tarihi şyndyqty jeñıldetıp qana qoimai, osyndai qaişylyqtarğa alyp keledı. Tarihta ne bolğanyn tüsınu öte qiyn jalpy qisynğa säikes kelmeitın kürdelı, qaişylyqty, ünemı jaña faktıler  paida bolyp tūrady. Būl jağdai neğūrlym kürdelı bolsa, soğūrlym ol şyndyqqa jaqyn deuge bolady.

Ärine, senıñ dosyñnyñ kım, kımnıñ dūşpanyñ ekenı aitylğanda, ony tabu oñai. Bıraq būl jeñıldetu, iğni şainap beru, saiyp kelgende, jaman röl atqarady. Bır jaqty qarau bolaşaq ūrpaqty şynaiy oqiğadan aiyru bolyp tabylady.

Men ünemı studentterge "tarih ötken şaq emes, ol bolaşaq turaly, öitkenı sen qaidan kelgenıñdı bılmeseñ, qaida bara jatqanyñdy jäne qazır qaida ekenıñdı qaidan bıluge ​​bolady?" dep  aitamyn. 

F: Köptegen adamdar özderınıñ ötkenın bıletınıne nyq senımdı. Mysaly, qazaq handarynyñ Şyñğys hannyñ ūrpaqtary ekenı sekıldı.

Şyñğys han qazaq bolğan dep oqyğanda, odan patriottyq sezım körmeimın. Men mūny qasaqana soqyrlyq, sanany ulau dep bılemın. Būl saisatkerlerge eşqandai artyqşylyq bermeidı. Qazaqtyñ jas ūrpağyna Şyñğys hannan tarağanyn aitu (būl mülde dūrys emes) olardy tarihtyñ kürdelılıgımen qarulandyrudyñ, olardyñ boiynda qyzyğuşylyqty oitudyñ ornyna, olardyñ şynaiy tarihynan aiyru dep bılemın.

Tarihta synsyz qabyldanatyn tezisterge oryn joq.

F: Būl tarih ğylymynda obektivtılıktıñ boluy mümkın emes degendı bıldıre me? Tarihi şyndyqtyñ kriteriilerı qandai?

Tarih ünemı özgerıp otyrady būl tarihi şyndyq. Tarihtyñ obektivtılıgı osy tūraqty özgergıştıkte jatyr. Mysaly, qazırgı mysyrlyqtardyñ piramidalardy salğan mysyrlyqtarğa eş qatysy joq. Osy uaqyt ışınde Mysyr qanşama ret özgerdı ol hristian da, mūsylman da boldy, fransuzdar jaulap aldy jäne otar el de boldy. Qazırgı mysyrlyqtardyñ sol mysyrlyqtarmen aralasuy men özımdı ejelgı moñğoldarmen nemese Türık qağanatynan şyqqan türıktermen bailanystyrğanmen bırdei.

Ejelgı türıkter menıñ ata-babam emes dep aita almaimyn. Bıraq qazaqtar men türıkterdıñ aiyrmaşylyğynyñ köptıgı sonşa, olar müldem basqa ekı halyq.

Al köne türkılerdıñ ğana emes, tıptı 20 ğasyrdyñ basyndağy qazaqtardyñ da olardyñ mentalitetı, özındık sanasymen 21 ğasyrdyñ adamynan mülde bölek. Halqymyz osyndai kataklizmderden öttı. Ūjymdastyrudy alaiyq, 1930 j. Qazaq halqynyñ üşten bırınen astamy joiyldy. Demograf Maqaş Tätımov ūjymdastyru jyldarynda azaiyp ketken qazaq halqynyñ sanyn 42 paiyz dep anyqtady. Soñğy zertteuler būl körsetkıştı 39% qūraidy. Qazaqtar ğana emes qūrban bolğandardyñ arasynda orystar, armindar, evreiler de boldy. Būl jerde eşqandai bölınu bolğan joq, qazaqtardy basqa ūlttar joidy dep aituğa bolmaidy.

Al halqymnyñ jartysy, äsırese ziily qauymy joiylyp, halyqtyñ «psihikalyq apparaty» joiylğan soñ, qalğany menıñ qazaq ūltym dep qalai aita alamyn? Qalğan ūrpaq aman qalu üşın beiımdeluge mäjbür boldy. Adamdar Keñes Odağynda äleumettenudıñ barlyq kezeñderınen ötuge mäjbür boldy atap aitqanda keñes mektepterı, orys tılı, otyryqşylyq.

Dästürlı qazaq mentalitetınıñ eñ mañyzdy mazmūny köşpelılık bolğanyn atap ötkım keledı "qazaq bolu köşpendı bolu" degen söz.

Otyryqşylyq tūrmys-tırşılıkke, demek, qazaq mentalitetınıñ mazmūnyna eleulı özgerıster engızgenı anyq. Būdan KSRO-nyñ otyryqşy ūlttary men köşpelı ūlttar arasynda ūjymdastyrudy jüzege asyrudağy aitarlyqtai aiyrmaşylyqty köruge bolady (jäne ol bükılodaqtyq auqymda jürgızıldı).

1930 jyldary qazaqtardyñ basym bölıgı köşpelı nemese jartylai köşpelı bolyp, özderınıñ dästürlı ömır saltyn jalğastyrdy jäne būl marksizm-leninizm tūrğysynan tas däuırı dep esepteldı! Keñes elınde köşpendılerge qalai şydauğa bolady? Demek, qonystanğandar onsyz da basqa adamdar edı.

Basqaşa özın-özı tanumen, opportunistık instinkttermen - öitkenı olar būl jağdaida aman qaluğa mäjbür bolatyn. Sol qyrğynğa deiın sonda bolyp, qalğan qazaqtar özın-özı tanu, söileu mağynasynda ekı bölek halyq bolyp qaldy. Mysaly, men sol qazaqtar söilegendei qazaqşa söilei almaimyn. Ol maqal-mätelderge, naqyl sözderge, tarihi derekterge toly öte bai qazaq tılı bolatyn.

Är ūlt ünemı özgerıp otyrady. Qazırgı nemısterdı nasistermen bailanystyru müldem ädıletsızdık jäne dūrys emes. Braziliinyñ tropikalyq ormandarynda tūratyn taipalardyñ özı HH ğasyrdyñ basyndağydai emes. Moñğoliinyñ köşpelılerı qydyrudy jalğastyruda, bıraq olar jaña tehnologiilardy qoldanuğa beiımdeldı jäne olar Şyñğys han däuırındegı moñğoldar emes ekenı anyq. Qazırgı moñğoldar Keñes ökımetınıñ jemısı, olar ūjymdastyru men tazalaudan da öttı.

F: Nelıkten Qazaqstandağy tarihi ötken kezeñ köbınese bırıktıruşı emes, böletın faktor bolyp tabylady? Mysaly, qalalardyñ ırgetasyn qalau, bıreuler qala mädenietın otyrğyzudy igılık sanasa, endı bıreuler mūny ata-baba qazaq jerıne şapqynşylyq retınde qarastyrady. Ötken kün dau-damai emes, bırıgudıñ negızı boluy üşın tarih oqulyqtaryna ne jazyluy kerek?

Köşpendıler ömır boiy qala saldy, bıraq būl turaly oqulyqtarda jazbaidy. Barlyq handarda otyryqşy qoğam mağynasynda qala bolmasa da, aitalyq bilık ortalyğy emes, qolöner öndırısı men sauda ortalyğy retınde qajet bolatyn eldı meken boldy. Mysaly, qazaq handary osy maqsattar üşın jyldyñ bıraz uaqytyn, negızınen qysty ötkızetın Taşkenttı tañdağan.

Şyñğys hannyñ ornyna kelgen Ögedei han Moñğol imperiisynyñ astanasy atanğan Qaraqorym qalasyn saldy. Qalğan handar da solai ıstedı būrynnan bar qalalardy paidalandy, ne öz qalalaryn saldy. Sıbırde, Altyn Ordağa deiın, moñğol şapqynşylyğyna deiın öndırısı bar eldı mekender boldy, olar qaru-jaraq pen tūrmystyq ydystardy jasağan. Skif altynyn alatyn bolsaq, ol qai jerde öndırılgen? Mūndai şeberhanalarda. Nemese Sıbır handyğynyñ astanasy Esker qalasyn alaiyq – ol Altyn Orda ydyrağanğa deiın bolğan. Altyn Ordanyñ negızın saluşy han Batu da  ataqty Sarai qalasyn saldy.

Moñğoldar Jıbek joly boiyndağy saudany küşeitu üşın poşta stansiilarynyñ tūtas jüiesın qūrdy. Būl beketter «şūñqyrlar» keruenşılermen bırge saparğa şyqqan saudagerler demalatyn, jylqy men tüie auystyratyn keruen sarailardyñ bır türı boldy. Mūnda jergılıktı halyqpen ädette köşpelılermen de sauda jasaldy.

Demek, köşpelıler üşın qala mädenietı men jalpy otyryqşy ömır salty beimälım nemese jat närse emes edı. Kerısınşe, olar ünemı köşpelı jäne otyryqşy öndırıs arasynda simbioz ızdedı. Köşpelıler dalada, aitalyq, kiımsız ömır süre almaitynyn bılemız, bıraq olar, ärine, terı ilegenımen, özderı mata toqymağan. Olarğa metallurgiilyq önımder mysalğa qazan sekıldı kerek jaraqtar bar. Köşpelıler otyryqşy eldı mekendermen ünemı alys-berıste boluğa ömırlık müddelı boldy. Eger olarğa qalada sauda jasauğa rūqsat etılmese, olar ony jai ğana jaulap aluşy edı.

F: Mūnyñ qazırgı Semei, Almaty, Astanağa qatysy qandai?

Būl qalalar ejelgı qala qonystarynyñ ornynda salynğan. Şyndyğynda, Resei bilıgı būrynnan bar jerde bekınıs salu qajet ekenın jaqsy tüsındı. Jetısu kazaktary 1854 jyly auyldy qūrdy, onda būrynnan Almaty dep atalğan köne qonys bolğan. Būl mağynaly boldy, öitkenı ejelgı adamdar aman qalatyn qalany qai jerde qūru kerektıgın bıletın. Keibır bekınısterdı qonystandyru mäselesı HH ğasyrdyñ basynda da saqtalyp kelgenın qosamyn.

Orynbor qalasynyñ tarihy qyzyqty jalpy erejelerden tys, erekşeleu. Ol qala Äbılqaiyr hannyñ ötınışı boiynşa salynğan. Ol imperatrisa Anna İoannovnağa «Bızge qala salyñyzşy» dep hat joldady. Al Orynbor, ökınışke orai, ejelgı qonysy joq jerde salynğandyqtan, ony ünemı su basyp tūratyn. Qala bırneşe ret köşırıldı, aqyr soñynda ol bügıngı ornynda ornyqty. Onyñ ornyna kelgen Äbılqaiyrdyñ ülken ūly Nūraly han da «qala» dep atağan Syr boiynan sauda oryndaryn aşudy közdegen.

Olai bolsa, «olar keldı, jerımızdı aldy, otarlady, qonystandy» degen qarapaiym ritorika tarihtan beihabarlyqty jäne jai ğana qyzyğuşylyqtyñ joqtyğyn körsetedı. Äsırese, Äbılqaiyr däuırınde Qazaqstannyñ otarlanuy turaly aitudyñ jönı joq, şyn mänınde būl özara yntymaqtastyq, odaq boldy, onyñ barysynda Qazaqstan Resei imperiisynyñ qūramyna endı. Eger sız Qazaqstan men Resei arasyndağy qarym-qatynastardyñ qalai damyğanyna qarasañyz, onda sözdıñ jalpy mağynasynda otarlau bolğan joq, köptegen orys kelımsekterınıñ aumaqtardy qonystandyruy bolğan joq.

Keñestık tarihnama ädette qazaq jerın otarlaudyñ bastapqy kezeñı retınde äskeri kazak otarlauy dep ataidy. Bıraq ol tek 19 ğasyrdyñ 60-jyldarynan bastap jüielı negızde qoiyldy. Osy kezde de ükımet bekınısterdı qonystandyru jäne olardyñ halqyn azyq-tülıkpen jäne jem-şöppen qamtamasyz etu mäselelerıne tap boldy. Orys guberniilarynan kelgen şarualar amalsyzdan kazak bolyp jazylyp, dalağa jıberıldı.

Otarlau statistikasyna üñılsek, Reseidıñ europalyq bölıgınen Qazaqstanğa orys jäne ukrain şarualarynyñ qonys audaruy 19 ğasyrdyñ soñğy onjyldyğynda bastaldy. Būryn şarualar, kerısınşe, ūstaldy jäne köşuge rūqsat etılmedı, öitkenı olar būl jergılıktı halyqpen qaqtyğystarğa äkeluı mümkın ekenın bıldı.

Qonys audaru organy tek 1896 jyly, iğni Resei imperiisynyñ qūlauynan 20 jyl būryn qūryldy, al şyn mänınde qazaq jerlerın qonystandyru 1905 jyly Transsıbır temır jolynyñ bır kezeñınıñ salynuymen jäne şarualar ömır süre alatyn aimaqtarğa ğana qonystandyryldy. Al Qazaqstan aumağynyñ 80–85% auyl şaruaşylyğyna ädette jaramsyz. Onda köşpelı ömırden bölek egınşılıkke qolaily emes. Älihan Bökeihanov (saisatker jäne etnograf, Alaş qozğalysynyñ negızın saluşylardyñ bırı statistikalyq ekspedisiilarğa qatysyp, aitarlyqtai yqşam audannyñ otyryqşy şarualar üşın qolaily ekenın, ol jerde şyn mänınde egınşılıkpen ainalysuğa bolatynyn jäne basqa  qūnarly qabaty öte jūqa jerlerdı anyqtady..

Ol jelder ünemı būl qabatty ūşyryp, topyraq eroziisyn tudyratynyn jazdy. Mūndai jağdaida, äsırese tehnikalyq qūrylğylar bolmağan kezde qandai otarlau turaly aituğa bolady?

Tarihi şyndyq būrmalanğanda nemese adamdar qarañğy qalğanda ne bolatynyn köresız. Sosyn, sız aitqandai, tarihi ötken uaqyt adamdardy bırıktırmei, jiı jıkke böledı, būl orasan zor ziin keltıredı.

Ğalymdardyñ, äsırese, gumanitarlyq ğylymdarmen ainalysatyndardyñ, onyñ ışınde tarihşylardyñ azamattyq ūstanymy boluy kerek dep esepteimın. Olar tarihty qalai surettep, qalai oqytyp, keiıngı ūrpaqqa nenı üiretetınıne azamattyq ūstanymdy ūstanuy kerek.

F: Menıñ tüsınuımşe, bügınde Qazaqstanda otarlau degen sözdı patşalyq däuır emes, keñestık däuır dep tüsınedı. Halyqtyñ köpşılıgı qazaqşa söileudı qoiğanda salt-dästür,  merekeler tıptı Nauryz meiramy da ūmyt boldy.

Nelıkten būl «otarlau» terminınıñ kenetten sonşalyqty tanymal bolğanyn tüsındıru oñai, ol qazırgı ükımettıñ imidjın, «azat etuşı» imidjın jaqsartu üşın. «Ūlttar türmesı» turaly aitqanda bolşevikter de solai ıstedı. Al endı memleket ideologtary öz ūstanymdaryn küşeitu üşın būl termindı būrynğy rejimge qatysty qoldanady. Endı keñestık ötkendı tolyqtai qaralau, ony «ūlttar türmesı» etıp körsetu üşın qaitadan aq pen qaranyñ täsılı qoldanyluda.

Bıraq mūnyñ astarynda ne jatyr? Taza ideologiilyq közqaras, öitkenı Keñes Odağynyñ şyn mänınde qandai bolğany turaly aqparat jetıspeidı. İä ärine, bostandyq joq, diktatura, bırpartiilyq jüie jäne t.b. boldy. Bıraq, ekınşı jağynan jüz paiyz jalpyğa bırdei bılım boldy, barlyğyna tegın medisinalyq qyzmet körsetıldı. Qaitadan, şyndyq öte qarama-qaişy boldy jäne onymen kelısu öte qiyn. İä, qoğamdyq ğylymdar öte ideologiilyq jäne ülken baqylauda boldy, bıraq jaratylystanu ğylymdary – fizika, matematika, himii damydy, keñes ğalymdary Nobel syilyğyn aldy.

Qazaqstandy urbanizasiilau Keñes Odağy kezınde boldy. Barlyq mūnai ken oryndaryn Mäskeu ğalymdary aşqan. Aq jağalylar (belye vorotnichki) dep atalatyn injenerlerdıñ barlyğyn Mäskeu Qazaqstanğa jıberdı. Al mūnyñ bärı otarlau boldy degen tūjyrym, ökınışke orai, bükıl kürdelı körınıstı jeñıldetedı.

İä, qazaqtar orys tılıne köştı, bıraq qazaq ädebi tılınıñ damuyn qarastyraiyq saiyp kelgende, ol ädebi tıl retınde bolmağan. Ädebiet auyzşa auyz ädebietı, mysaly, epikalyq ertegıler ğajaiyp bai, ğajaiyp boiuly, qiil-ğajaiyp türın aldy. Bıraq ondai proza müldem bolğan joq. Qazaq tılı älemdık ädebi tılge orys tılı arqyly qosyldy. Oljas Süleimenov, Mūhtar Äuezov syndy jazuşylarymyzdyñ bärı Mäskeu, Leningrad universitetterınde oqydy, bärı de keñestık däuırde jazuşy bolyp jaralğan.

Kündelıktı ömırde köpşılıgı, äsırese qala qazaqtary orys tılıne köştı, bıraq būl orys tılın bılu ğana emes qajettılık boldy, öitkenı orys tılı arqyly  üirenıp, bılım aldy. Abai özınıñ ataqty «Qara sözderınde» orys tılı europalyq tanymğa köpır dep jazğan. Orys tılı arqyly örkeniettı Europanyñ ğasyrlar boiy jinaqtağanynyñ bärın bıluge ​​bolady. Onyñ özı Semeige baryp, orys tılın oqytty, jer audarylğan «Narodnai voli» müşesı kıtaphanaşydan orysşa sabaq beruın ötındı.

Al, Ahmet Baitūrsynov 1914 jylğy maqalasynda «Joldyñ aiyr aldynda tūrmyz: qaida baramyz? Ne orys tılın üirenemız, ne mūsylmandyq jolğa tüsıp, arab älıpbiın qoldanamyz, şyğys poeziisyn, ädebi tıldıñ şyğys dästürın qabyldaimyz» dedı.

Keñes Odağy kezınde orys tılı qazırgı ağylşyn tılı siiqty lingva frankqa, iğni qarym-qatynas tılıne ainaldy. Jäne būl bızdıñ jetıstıgımız dep oilaimyn. Orys tılı orys halqynyñ ğana tılı emes. Orys tılı qazaq tılı siiqty menıñ de tılım. Oljas Süleimenov öleñderın orys tılınde jazady, ol üşın orys tılı  qazaq oiyn, qazaq armanyn jetkızu qūraly. Būl jaqsy nemese jaman emes, būl fakt. Ağylşyn tılı anglo-saksondardyñ tılı ğana emes, mysaly, ündılık ağylşyn tılı bolğandyqtan, onyñ öz tarihy, öz mädenietı bar.

 Tıldı kez kelgen etnospen bailanystyru jäne eger men basqa tılge auyssam, būl öz halqyma opasyzdyq jasadym degen söz- būl öte tar közqaras.  Kerısınşe, men ony Oljas Süleimenovtei baiytamyn. Kerısınşe deitınder şyn mänınde qazaq mädenietın, qazaqtyñ bolaşağyn emes, olardyñ saisi märtebesın, artyqşylyğyn, müddesın oilaidy. Menıñ pıkırım  Qazaqstanda qostıldılık emes, üştıldılık, bestıldılık bolsyn – būl tek paida äkeledı.

P.S. Joğaryda aitylğandardyñ barlyğy Gülnär Kendırbaidyñ jeke pıkırı jäne redaksiinyñ ūstanymymen säikes kelmeuı mümkın. Sūhbat ärtürlı pıkırler men tarihi oqiğalardy tüsındıru maqsatynda jariilanady.